Cilet jane faktoret kryesore te rrezikut per semundjet e zemres?

Semundjet kardiovaskulare nuk shkaktohen zakonisht nga nje faktor i vetem. Rreziku krijohet nga kombinimi i moshes, historise familjare, tensionit, lipideve, glukozes, duhanpirjes, aktivitetit fizik, ushqyerjes dhe faktoreve te tjere.

Faktore qe mund te ndryshohen

• duhanpirja dhe ekspozimi ndaj nikotines;
• tensioni i larte arterial;
• LDL kolesteroli i larte;
• diabeti dhe glukoza e pakontrolluar;
• mungesa e aktivitetit fizik;
• ushqyerja jo e balancuar;
• mbipesha dhe obeziteti;
• gjumi i pamjaftueshem ose me cilesi te dobet;
• konsumimi i tepert i alkoolit.

Faktore qe nuk mund te ndryshohen

• mosha;
• predispozita gjenetike;
• historia familjare e semundjes kardiovaskulare te hershme;
• disa semundje te trasheguara.

Cfare jane parandalimi primordial, paresor dhe dytesor?

1. Mos pini duhan dhe shmangni nikotinen

Nderprerja e duhanit eshte nje nga nderhyrjet me te rendesishme per uljen e rrezikut kardiovaskular.

Duhanpirja demton enet e gjakut, favorizon aterosklerozen dhe rrit rrezikun per:

• infarkt;
• insult;
• semundje arteriale periferike;
• aneurizma;
• komplikacione te tjera vaskulare.

Edhe ekspozimi ndaj tymit te duhanit nga persona te tjere ka rendesi.

2. Kontrolloni tensionin arterial

Hipertensioni eshte nje nga faktoret me te rendesishem dhe me te trajtueshem te rrezikut kardiovaskular.

Tensioni i larte per nje kohe te gjate mund te demtoje arteriet dhe te rrise rrezikun per:

• semundje koronare;
• infarkt;
• insult;
• insuficience kardiake;
• demtim te veshkave;
• fibrilacion atrial.

Nje tension nen 120/80 mmHg konsiderohet optimal ne klasifikimin aktual amerikan, ndersa trajtimi i hipertensionit synon ne pergjithesi vlera nen 130/80 mmHg, me pershtatje sipas pacientit.

Nje matje e vetme e larte nuk eshte gjithmone e mjaftueshme per diagnoze. Matjet duhet te kryhen ne menyre korrekte dhe mund te nevojiten matje te perseritura ne shtepi ose ne klinike.

Lexoni edhe si te menaxhoni tensionin e larte ne shtepi .

3. Njihni LDL-ne, jo vetem kolesterolin total

LDL kolesteroli dhe grimcat e tjera aterogjene luajne rol te rendesishem ne zhvillimin e aterosklerozes.

Nuk ekziston nje objektiv i vetem LDL-je qe vlen per cdo person. Objektivi varet nga rreziku i pergjithshem.

Nje person pa semundje kardiovaskulare mund te kete nje objektiv ndryshe nga dikush qe ka kaluar infarkt ose ka stent.

Lexoni udhezuesin e plote: Kolesteroli ne gjak – LDL, HDL, trigliceridet dhe objektivat .

Po Lp(a)?

Lipoproteina(a), ose Lp(a), eshte nje faktor rreziku kryesisht i percaktuar gjenetikisht.

Udhezimet moderne te lipideve rekomandojne matjen e Lp(a) te pakten nje here gjate jetes per te identifikuar persona me rrezik te shtuar qe mund te mos duket nga profili standard lipidik.

4. Kontrolloni glukozen dhe diabetin

Diabeti rrit rrezikun per semundje kardiovaskulare, sidomos kur shoqerohet me:

• hipertension;
• LDL te larte;
• semundje kronike te veshkave;
• duhanpirje;
• mbipeshe ose obezitet.

Kontrolli nuk duhet te fokusohet vetem tek glukoza. Tensioni, lipidet, funksioni i veshkave, pesha dhe duhanpirja jane pjese e mbrojtjes kardiovaskulare.

Lexoni edhe informacionin per diabetin .

5. Ndiqni nje model ushqimor qe mbron zemren

Nuk ka nevoje per nje diete ekstreme.

Modele si dieta Mesdhetare dhe DASH bazohen ne ushqime qe ndihmojne kontrollin e tensionit, lipideve, glukozes dhe peshes.

Perfshini me shpesh

• perime;
• fruta;
• bishtajore;
• drithera integrale;
• arra dhe fara;
• peshk;
• vaj ulliri dhe yndyrna te pangopura;
• burime proteinash te paperpunuara.

Kufizoni

• yndyrnat trans;
• sasi te medha yndyrnash te ngopura;
• mishrat e perpunuar;
• ushqimet ultra te perpunuara;
• pijet me sheqer;
• sheqernat e shtuara;
• kripen e tepert.

6. Levizni rregullisht

Per shumicen e te rriturve synimi i pergjithshem eshte te arrihen te pakten:

• 150 minuta aktivitet aerobik me intensitet mesatar ne jave;
• ose 75 minuta aktivitet me intensitet te larte;
• ose nje kombinim i tyre.

Aktiviteti fizik mund te ndihmoje ne kontrollin e:

• tensionit;
• glukozes;
• triglicerideve;
• peshes;
• kondicionit fizik;
• shendetit mendor.

7. Menaxhoni peshen pa dieta ekstreme

Mbipesha dhe obeziteti shpesh shoqerohen me:

• tension te larte;
• rezistence ndaj insulines;
• diabet tip 2;
• trigliceride te larta;
• apne obstruktive te gjumit.

Edhe nje ulje graduale e peshes tek personat qe kane mbipeshe mund te permiresoje disa faktore metabolike.

BMI eshte nje mjet orientues, por nuk tregon ne menyre perfekte perberjen trupore ose shperndarjen e yndyres. Perimetri i belit dhe gjendja metabolike japin informacion shtese.

8. Mos e neglizhoni gjumin

Gjumi eshte tashme nje nga komponentet kryesore te shendetit kardiovaskular.

Shumica e te rriturve duhet te synojne rreth 7-9 ore gjume ne nate.

Gjumi i pamjaftueshem ose cilesia e dobet e gjumit lidhen me:

• hipertension;
• obezitet;
• crregullime te glukozes;
• probleme metabolike;
• rrezik me te larte kardiovaskular.

Po apnea e gjumit?

Gervhitja e forte, ndalimi i frymemarrjes gjate gjumit, zgjimet e shpeshta dhe pergjumja e tepert gjate dites mund te sugjerojne apne obstruktive te gjumit.

Kjo gjendje mund te lidhet me hipertension dhe probleme kardiovaskulare dhe meriton vleresim mjekesor.

9. Mos filloni alkoolin per “te mbrojtur zemren”

Ideja se nje gote vere eshte e nevojshme per shendetin e zemres nuk eshte e provuar.

Nese nuk pini alkool, nuk rekomandohet ta filloni per arsye kardiovaskulare.

Konsumi i larte dhe episodet e pirjes se rende lidhen me:

• rritje te tensionit;
• aritmi;
• insult;
• kardiomiopati;
• insuficience kardiake;
• trigliceride te larta.

10. Kujdesuni per stresin dhe shendetin mendor

Stresi kronik nuk duhet trajtuar si shkaku i vetem i semundjeve te zemres, por mund te ndikoje ne sjellje dhe faktore te tjere kardiovaskulare.

Nen stres nje person mund te:

• fleje me pak;
• levize me pak;
• pije me shume duhan ose alkool;
• ushqehet me keq;
• mos marre rregullisht barnat.

Aktiviteti fizik, gjumi, mbeshtetja sociale, teknikat e relaksimit dhe trajtimi profesional i ankthit ose depresionit mund te jene pjese e kujdesit te pergjithshem.

Si vleresohet rreziku juaj i vertete per semundje kardiovaskulare?

Nuk mjafton te thuhet: “kolesteroli im eshte normal” ose “tensioni im eshte pak i larte”.

Mjeku mund te vleresoje:

• moshen;
• seksin biologjik;
• tensionin arterial;
• kolesterolin dhe lipidet;
• duhanpirjen;
• diabetin;
• funksionin e veshkave;
• historine familjare;
• semundje te tjera qe modifikojne rrezikun.

Ne Europe mund te perdoren mjete si SCORE2 ose SCORE2-OP ne grupet ku jane te pershtatshme. Udhezimet amerikane perdorin kalkulatore te tjere, perfshire PREVENT. Kalkulatori duhet zgjedhur sipas popullates dhe situates klinike.

A nevojitet test gjenetik?

Jo per shumicen e njerezve.

Testet gjenetike mund te jene te dobishme ne raste te zgjedhura, si:

• hiperkolesterolemia familjare;
• kardiomiopati te trasheguara;
• disa crregullime te ritmit;
• histori familjare te vdekjes se papritur ne moshe te re.

Historia familjare duhet te merret seriozisht, por nuk eshte arsye qe cdo person te kryeje paketa te gjera testesh gjenetike.

Cilat analiza ndihmojne ne vleresimin e zemres?

Nje person pa simptoma nuk ka nevoje automatikisht per cdo ekzaminim kardiologjik.

Sipas moshes dhe rrezikut mund te vleresohen:

• tensioni arterial;
• profili lipidik;
• glukoza ose HbA1c;
• funksioni i veshkave;
• Lp(a) ne vleresimin e lipideve;
• teste te tjera sipas simptomave dhe historise.

Lexoni edhe: analizat dhe ekzaminimet qe perdoren per semundjet e zemres .

A duhet te beje cdo person EKG, eko ose prove ushtrimi?

Jo. Keto teste duhet te perdoren kur ka indikacion klinik.

Kryerja e testeve pa arsye mund te zbuloje gjetje rastesi dhe te coje ne ekzaminime te tjera te panevojshme.

A duhet te marr aspirine per te parandaluar infarktin?

Jo ne menyre automatike.

Aspirina mund te ule formimin e trombeve, por gjithashtu rrit rrezikun per gjakderdhje.

Tek personat pa semundje kardiovaskulare te njohur, aspirina nuk rekomandohet rutine per te gjithe.

Tek personat qe kane kaluar infarkt, kane stent ose semundje aterosklerotike te njohur, terapia antitrombocitare mund te jete shume e rendesishme, por zgjedhja dhe kohezgjatja duhet te percaktohen nga mjeku.

A duhet te marr statine?

Statinat jane nder barnat me te studiuara per uljen e rrezikut aterosklerotik, por jo cdo person ka te njejtin indikacion ose doze.

Vendimi merr parasysh:

• LDL-ne;
• rrezikun e pergjithshem kardiovaskular;
• semundjen aterosklerotike ekzistuese;
• diabetin;
• semundjen e veshkave;
• historine familjare;
• tolerancen ndaj trajtimit.

Tek nje person me infarkt te kaluar ose semundje aterosklerotike, trajtimi lipid-ules zakonisht eshte shume me intensiv sesa tek nje person i ri me rrezik te ulet.

Cfare ndryshon nese tashme keni semundje te zemres?

Nese keni kaluar:

• infarkt;
• stent koronar;
• bypass;
• insult ishemik;
• semundje arteriale periferike;
• ose keni semundje koronare te diagnostikuar;

nuk jeni me ne parandalim paresor. Qellimi behet parandalimi dytesor.

Kjo zakonisht kerkon kontroll me strikt te lipideve, tensionit, diabetit dhe duhanpirjes, si dhe marrjen e barnave qe jane pershkruar per semundjen konkrete.

Per semundjen koronare lexoni edhe semundjet e arterieve koronare .

Pyetje te shpeshta