Varicela (Lija e Dhenve): Shenjat, Ngjitshmeria dhe Trajtimi
Varicela, ose lija e dhenve, eshte nje infeksion shume ngjites i shkaktuar nga virusi varicella-zoster. Shenja tipike eshte nje skuqje qe kalon nga njolla ne flluska me leng dhe me pas ne kore, shpesh me temperature dhe kruarje. Shumica e femijeve te shendetshem sherohen mire, por semundja mund te jete serioze ne shtatzani, tek te porsalindurit, te rriturit dhe personat me imunitet te dobesuar.
Cfare eshte varicela?
Varicela shkaktohet nga virusi varicella-zoster (VZV). Pas kalimit te infeksionit, virusi mbetet joaktiv ne ganglionet nervore dhe mund te riaktivizohet vite me vone si herpes zoster, i njohur si zjarri i nates.
Shumica e njerezve krijojne imunitet afatgjate pas semundjes. Varicela mund te kalohet me shume se nje here, por kjo eshte e pazakonte. Nje person i vaksinuar mund te semuret gjithsesi, zakonisht me me pak njolla, temperature me te ulet dhe ecuri me te lehte.
Si transmetohet dhe sa kohe eshte ngjitese?
Virusi perhapet lehtesisht duke qendruar prane ose ne te njejtin ambient me nje person te infektuar, si edhe nga kontakti i drejtperdrejte me lengun e flluskave. Nje person pa imunitet mund te infektohet edhe pas kontaktit me lezionet e herpes zosterit; ai zhvillon varicele, jo herpes zoster.
Periudha e inkubacionit
Simptomat zakonisht shfaqen 10-21 dite pas ekspozimit, shpesh rreth dy jave me vone.
Periudha ngjitese
Fillon 1-2 dite para skuqjes dhe vazhdon derisa te gjitha flluskat te jene kthyer ne kore.
Kur nje person i vaksinuar ka vetem njolla qe nuk formojne kore, konsiderohet ngjites derisa te mos jene shfaqur lezione te reja per 24 ore. Larja e rrobave dhe sendeve eshte e arsyeshme, por perhapja ne ajer dhe kontakti i afert kane rendesi me te madhe se sendet e perbashketa.
Qendrimi ne shtepi: femija nuk duhet te shkoje ne cerdhe, kopesht ose shkolle derisa te gjitha lezionet te jene bere kore. Kjo ndodh shpesh rreth 5 dite pas fillimit te skuqjes, por pamja e lezioneve eshte kriteri me i rendesishem.
Cilat jane simptomat e variceles?
Temperatura, lodhja, dhimbja e kokes, humbja e oreksit dhe gjendja jo e mire mund te shfaqen para ose bashke me skuqjen. Tek femijet, skuqja mund te jete shenja e pare. Lezionet mund te shfaqen ne kraharor, shpine dhe fytyre, me pas ne pjese te tjera te trupit, ne skalp, goje ose rreth organeve gjenitale.
Njolla dhe pucrra
Fillojne si njolla te vogla, te sheshta ose te ngritura. Ngjyra mund te dallohet me pak ne lekure te erret.
Flluska me leng
Njollat mbushen me leng dhe kruhen. Disa flluska mund te cahen.
Kore
Flluskat thahen dhe formojne kore. Njolla te reja mund te shfaqen nderkohe qe te tjerat po thahen.
Prania njekohesisht e njollave, flluskave dhe koreve ne faza te ndryshme eshte tipike per varicelen. Megjithate, skuqje te tjera mund t’i ngjajne asaj. Mos e vendosni diagnozen vetem nga nje fotografi, sidomos kur femija eshte shume i vogel ose i semure.
Kush rrezikon komplikacione?
- te porsalindurit dhe disa foshnja premature;
- adoleshentet dhe te rriturit;
- grate shtatzena pa imunitet ndaj variceles;
- personat me leucemi, limfome, HIV te avancuar ose semundje qe ulin imunitetin;
- personat qe marrin kimioterapi, kortikosteroide sistemike ne doza te larta ose barna te tjera imunosupresive;
- personat me semundje kronike te lekures ose mushkerive, sipas vleresimit mjekesor.
Komplikacionet e mundshme perfshijne infeksion bakterial te lekures, dehidratim, pneumoni, inflamacion te trurit ose cerebelumit dhe, me rralle, infeksion te perhapur ne organe. Rreziku nuk mund te percaktohet vetem nga numri i flluskave.
Varicela ne shtatzani dhe tek te porsalindurit
Nese nje grua shtatzene nuk e di nese ka imunitet dhe ka qene ne kontakt me varicelen ose herpes zosterin, duhet te telefonoje gjinekologun ose mjekun sa me shpejt. Mos prisni shfaqjen e skuqjes. Mund te nevojitet verifikim i imunitetit dhe parandalim pas ekspozimit, sipas rrezikut dhe kohes.
Vaksina e variceles eshte vaksine e gjalle dhe nuk jepet gjate shtatzanise. Infeksioni pak para ose pas lindjes mund te jete i rrezikshem per te porsalindurin dhe kerkon vleresim te menjehershem specialistik.
Si vendoset diagnoza?
Ne shumicen e rasteve, mjeku e njeh varicelen nga historia dhe pamja e skuqjes. Kur pamja nuk eshte tipike, personi eshte i vaksinuar, ka imunitet te dobesuar, eshte shtatzene ose diagnoza ka pasoja te rendesishme, mund te kerkohet test PCR nga lezioni. Analiza e gjakut per antitrupa perdoret me shume per te vleresuar imunitetin sesa per te konfirmuar skuqjen akute.
Telefononi qendren shendetesore para se te shkoni, ne menyre qe personeli te shmange ekspozimin e grave shtatzena, te porsalindurve dhe pacienteve me imunitet te dobesuar.
Si trajtohet varicela ne shtepi?
Cfare mund te beni
- jepni lengje shpesh per te parandaluar dehidratimin;
- perdorni paracetamol per temperature ose dhimbje, sipas moshes, peshes dhe udhezimit;
- mbani thonjte te shkurter dhe duart te pastra;
- beni banje me uje te fresket dhe thajeni lekuren me prekje, pa ferkim;
- perdorni rroba te lirshme dhe mbajeni ambientin te fresket;
- pyesni farmacistin ose mjekun per produktet kunder kruarjes.
Cfare duhet shmangur
- mos i jepni aspirine nje femije ose adoleshenti me varicele, per shkak te rrezikut te sindromes Reye;
- mos perdorni ibuprofen pa udhezim mjekesor, sepse lidhet me rrezik te infeksioneve serioze te lekures;
- mos i shponi flluskat dhe mos e lejoni kruarjen e tyre;
- mos perdorni antibiotik pa vleresim; ai nuk vepron ndaj virusit;
- mos e afroni personin e semure me shtatzena, te porsalindur ose persona me imunitet te dobesuar.
Kur perdoret acikloviri?
Acikloviri ose valacikloviri mund te merret ne konsiderate nga mjeku per persona me rrezik me te larte te semundjes mesatare ose te rende, si disa adoleshente, te rritur, persona me semundje kronike te lekures ose mushkerive dhe paciente qe perdorin trajtime te caktuara. Perfitimi eshte me i madh kur fillohet brenda 24 oreve nga shfaqja e skuqjes.
Acikloviri nuk rekomandohet ne menyre rutine per cdo femije te shendetshem me varicele tipike dhe pa komplikacione. Semundja e rende, pneumonia, encefaliti ose varicela tek personat me imunitet te dobesuar mund te kerkojne aciklovir intravenoz dhe trajtim spitalor.
Kur duhet kerkuar ndihme mjekesore?
- lekura rreth flluskave behet shume e kuqe, e nxehte, e enjtur ose e dhimbshme;
- del qelb, shfaqet ere e keqe ose temperatura rikthehet pas permiresimit;
- femija pi pak, urinon me rralle, ka goje te thate ose shenja dehidratimi;
- ka frymemarrje te veshtire, kolle te forte ose dhimbje gjoksi;
- ka dhimbje koke te forte, qafe te ngrire, te vjella te perseritura, ecje jo te qendrueshme ose ndryshim sjelljeje;
- lezionet prekin syrin ose shkaktojne dhimbje te forte ne goje apo organet gjenitale;
- pacienti eshte shtatzene, i porsalindur, i rritur ose me imunitet te dobesuar;
- nuk jeni te sigurt nese skuqja eshte varicele.
Vaksina kunder variceles
Vaksina eshte menyra me e mire per te parandaluar varicelen dhe sidomos format e renda. Zakonisht nevojiten dy doza per personat pa prova imuniteti, por disponueshmeria dhe orari varen nga programi kombetar dhe historia individuale. Per Shqiperine, kontrolloni kalendarin aktual dhe flisni me mjekun e familjes ose pediatrin; mos kopjoni automatikisht nje orar te nje vendi tjeter.
| Situata | Cfare duhet ditur |
|---|---|
| Femije pa imunitet | Ne programin amerikan, doza e pare jepet ne 12-15 muaj dhe e dyta ne 4-6 vjec. Orari shqiptar duhet verifikuar vecmas. |
| Mosha 13 vjec ose me shume | Kur nuk ka prova imuniteti, udhezimet e CDC rekomandojne dy doza te vaksines monovalente, zakonisht 4-8 jave larg njera-tjetres. |
| Pas ekspozimit | Per personat e pershtatshem pa imunitet, vaksinimi idealisht brenda 3-5 diteve mund ta parandaloje ose zbus semundjen. Vendimi merret me mjekun. |
| Shtatzani ose kundraindikacion | Vaksina nuk jepet ne shtatzani. Disa persona me rrezik te larte mund te kene nevoje per imunoglobuline specifike pas ekspozimit. |
Per pyetje te pergjithshme mbi sigurine, dozat e vonuara dhe situatat e vecanta, lexoni edhe udhezuesin per vaksinimin e femijeve.
A duhet ekspozuar femija qellimisht?
Jo. Te ashtuquajturat “festa te variceles” nuk jane menyre e sigurt per krijimin e imunitetit. Edhe nje femije me pare i shendetshem mund te zhvilloje komplikacione dhe nuk mund te parashikohet sa e rende do te jete semundja. Vaksinimi eshte menyra me e kontrolluar e parandalimit.
Pyetje te shpeshta
Sa dite zgjat varicela?
Semundja aktive shpesh zgjat rreth 4-7 dite dhe zakonisht permiresohet brenda 1-2 javesh. Kruarja dhe koret mund te vazhdojne me gjate.
Kur mund te kthehet femija ne shkolle?
Kur te gjitha flluskat jane bere kore dhe nuk ka lezione aktive. Kjo shpesh ndodh rreth 5 dite pas shfaqjes se njollave, por duhet kontrolluar lekura.
A mund te lahet femija?
Po. Nje banje me uje te fresket mund ta qetesoje kruarjen. Thajeni me prekje te buta dhe mos ferkoni flluskat.
A lejohet ibuprofeni?
Jo pa udhezim mjekesor gjate variceles. Per temperature ose dhimbje zakonisht perdoret paracetamol sipas udhezimit te sakte.
A mund ta kaloje perseri nje person?
Po, por eshte e pazakonte. Me shpesh, virusi riaktivizohet vite me vone si herpes zoster dhe jo si episod i dyte tipik i variceles.
A duhet vaksina pasi eshte kaluar varicela?
Nje histori e vertetuar nga mjeku zakonisht konsiderohet prove imuniteti. Nese diagnoza e vjeter nuk eshte e sigurt, mjeku vlereson dokumentacionin, analizat ose vaksinimin.
Referencat mjekesore
- CDC: About Chickenpox. Shenjat, transmetimi, ngjitshmeria dhe parandalimi.
- CDC: Clinical Guidance for People at Risk for Severe Varicella. Grupet me rrezik dhe trajtimi antiviral.
- CDC: Varicella Vaccine Recommendations. Dozat, intervalet dhe vaksinimi pas ekspozimit.
- NHS: Chickenpox. Kujdesi ne shtepi dhe shenjat qe kerkojne ndihme.
- Instituti i Shendetit Publik: Protokolli i variceles. Dokument shqiptar; kontrolloni gjithmone rekomandimet me te reja kombetare.
Nuk jeni te sigurt nese skuqja eshte varicele?
Shkruani moshen, kur filluan njollat, nese ka temperature, ku u shfaqen fillimisht, vaksinat, shtatzanine, semundjet dhe barnat qe perdoren. Mos publikoni fytyren e femijes, emer, numer personal, adrese ose te dhena te tjera identifikuese.
Pyet Mjekun
