Grupet e Gjakut: ABO, Rh, Transfuzioni dhe Shtatzania
Grupi i gjakut percaktohet kryesisht nga sistemi ABO dhe faktori RhD. Sistemi ABO ka grupet A, B, AB dhe O, ndersa secili mund te jete RhD pozitiv ose negativ, duke dhene 8 kombinimet me te zakonshme: A+, A-, B+, B-, AB+, AB-, O+ dhe O-. Grupi i gjakut eshte i trasheguar. Ai ka rendesi ne transfuzion, shtatzani dhe disa situata te tjera mjekesore, por ABO dhe RhD nuk jane sistemet e vetme te antigjeneve te rruazave te kuqe.
Cfare jane grupet e gjakut A, B, AB dhe O?
Sistemi ABO eshte sistemi me i njohur i klasifikimit te gjakut.
Ai bazohet ne pranine ose mungesen e strukturave antigjenike A dhe B ne siperfaqen e rruazave te kuqe.
| Grupi | Antigjenet ne rruazat e kuqe | Antitrupat ABO ne plazme |
|---|---|---|
| A | Antigjeni A | Anti-B |
| B | Antigjeni B | Anti-A |
| AB | Antigjenet A dhe B | Nuk ka anti-A ose anti-B ne menyren tipike |
| O | Nuk ka antigjen A ose B | Anti-A dhe anti-B |
Shkruhet grupi O, me shkronjen O.
Ne disa vende mund te shihni edhe shenimin “0”, por emertimi nderkombetar i sistemit ABO perdor shkronjen O.
Cfare jane antigjenet dhe antitrupat?
Antigjenet jane struktura ne siperfaqen e qelizave qe sistemi imunitar mund t’i njohe.
Ne sistemin ABO, prania ose mungesa e antigjeneve A dhe B percakton grupin kryesor te gjakut.
Antitrupat gjenden ne plazme dhe mund te reagojne ndaj rruazave te kuqe qe mbajne antigjene te papajtueshme.
Kjo eshte arsyeja pse transfuzioni i rruazave te kuqe me grup ABO te gabuar mund te shkaktoje nje reaksion hemolitik te rende dhe potencialisht fatal.
Cfare eshte faktori Rh?
Sistemi Rh permban disa antigjene. Me i rendesishmi ne perdorimin e zakonshem eshte antigjeni D.
Nese rruazat e kuqe kane antigjenin D, personi quhet RhD pozitiv.
Nese antigjeni D mungon, personi quhet RhD negativ.
RhD pozitiv
Antigjeni D eshte i pranishem ne siperfaqen e rruazave te kuqe.
RhD negativ
Antigjeni D mungon ne siperfaqen e rruazave te kuqe.
Kombinimi i ABO me RhD jep 8 grupet qe shohim me shpesh:
- A+
- A-
- B+
- B-
- AB+
- AB-
- O+
- O-
Keto nuk jane te gjitha grupet e gjakut qe ekzistojne.
Ekzistojne shume antigjene te tjere te rruazave te kuqe, perfshire sisteme si Kell, Kidd dhe Duffy. Disa prej tyre mund te jene te rendesishem ne transfuzione ose shtatzani.
Si trashegohet grupi i gjakut?
Grupi ABO trashegohet nga variantet gjenetike qe merrni nga nena dhe babai.
Ne menyre te thjeshtuar:
- A dhe B mund te shprehen se bashku;
- O zakonisht sillet si variant recesiv ndaj A dhe B;
- nje person AB ka trasheguar nje variant A dhe nje variant B;
- nje person O zakonisht ka trasheguar variant O nga te dy prinderit.
Edhe RhD trashegohet gjenetikisht, por sistemi Rh eshte me kompleks se nje ndarje e thjeshte pozitiv-negativ.
Grupi i gjakut nuk eshte test atesie.
Disa kombinime mund te japin informacion gjenetik orientues, por grupi ABO nuk mund te konfirmoje atesine. Per kete qellim perdoret testimi gjenetik i ADN-se.
Si percaktohet grupi i gjakut?
Laboratori merr nje moster gjaku dhe teston rruazat e kuqe me reagente qe njohin antigjenet A, B dhe RhD.
Ne bankat e gjakut mund te kryhen edhe kontrolle te tjera, perfshire:
- ABO typing;
- RhD typing;
- kontrollin e antitrupave te papritur;
- crossmatch para transfuzionit.
Grupi i gjakut nuk eshte i njejti ekzaminim me hemogramen.
Hemograma mat qelizat e gjakut, hemoglobinen, hematokritin dhe tregues te tjere. Per keto parametra lexoni shpjegimin e elementeve te gjakut komplet .
Cilat grupe te rruazave te kuqe jane te perputhshme?
Tabela me poshte i referohet transfuzionit te rruazave te kuqe, jo plazmes, trombociteve ose cdo produkti tjeter.
| Marresi | Rruaza te kuqe qe zakonisht mund te marre sipas ABO/RhD |
|---|---|
| O- | O- |
| O+ | O+, O- |
| A- | A-, O- |
| A+ | A+, A-, O+, O- |
| B- | B-, O- |
| B+ | B+, B-, O+, O- |
| AB- | AB-, A-, B-, O- |
| AB+ | AB+, AB-, A+, A-, B+, B-, O+, O- |
Kjo tabele nuk perdoret nga pacienti per te zgjedhur gjakun per transfuzion.
Banka e gjakut kontrollon edhe antitrupa te tjere dhe perputhshmerine individuale. Ne disa situata klinike zbatohen protokolle specifike qe varen nga pacienti, produkti dhe urgjenca.
Cfare do te thote “dhurues universal” dhe “marres universal”?
O negative
Rruazat e kuqe O negative nuk kane antigjenet A, B ose RhD dhe per kete arsye perdoren shpesh si rruaza te kuqe emergjente kur grupi i pacientit nuk dihet ende.
Per kete arsye O negative quhet shpesh dhurues universal i rruazave te kuqe.
AB positive
Nje person AB positive mund te marre rruaza te kuqe nga te gjitha grupet kryesore ABO/RhD dhe quhet shpesh marres universal i rruazave te kuqe.
“Universal” nuk do te thote rrezik zero.
Rruazat e kuqe kane shume antigjene pervec A, B dhe RhD. Kur koha e lejon, banka e gjakut kryen testim te grupit, kontroll antitrupash dhe crossmatch per te ulur rrezikun e reaksioneve.
Po transfuzioni i plazmes?
Per plazmen, logjika ABO eshte ne drejtim te kundert nga rruazat e kuqe.
Plazma AB nuk ka zakonisht anti-A ose anti-B dhe per kete arsye AB konsiderohet dhurues universal i plazmes.
Kjo eshte arsyeja pse fraza “O eshte dhurues universal” duhet perdorur vetem kur po flasim specifikisht per rruazat e kuqe.
Rruazat e kuqe, plazma dhe trombocitet nuk kane te njejtat rregulla transfuzioni.
Spitali zgjedh komponentin dhe perputhshmerine sipas situates klinike dhe protokollit te sherbimit te transfuzionit.
Pse duhet crossmatch edhe kur grupi dihet?
Dy persona mund te jene, per shembull, A positive dhe megjithate te ndryshojne ne antigjene te tjere te rruazave te kuqe.
Nje pacient mund te kete krijuar antitrupa pas:
- transfuzioneve te meparshme;
- shtatzanive;
- ekspozimeve te tjera ndaj antigjeneve eritrocitare.
Per kete arsye para transfuzionit mund te kryhet:
- percaktimi ABO/RhD;
- antibody screen;
- identifikimi i antitrupit kur rezultati eshte pozitiv;
- crossmatch me njesine e zgjedhur te gjakut.
Po ne urgjence kur nuk ka kohe?
Ne hemorragji te rende mund te jepen produkte emergjente para se te perfundoje i gjithe testimi.
Rruazat O perdoren shpesh kur ABO nuk dihet ende. Zgjedhja mes O negative dhe O positive varet nga protokolli, mosha, seksi, rreziku per sensibilizim dhe disponueshmeria e gjakut.
Nuk eshte e sakte te thuhet se O negative “pothuajse nuk jep kurre reaksion”.
Ai ul rrezikun e papajtueshmerise ABO/RhD, por reaksionet mund te lidhen me antigjene te tjere, antitrupa, infeksione te rralla, mbingarkese volumore ose komplikacione te tjera transfuzionale.
Pse kontrollohet grupi i gjakut ne shtatzani?
Ne fillim te shtatzanise kontrollohen grupi ABO, RhD dhe zakonisht prania e antitrupave eritrocitare.
Kjo eshte e rendesishme sepse nje grua RhD negative mund te mbaje nje fetus RhD pozitiv.
Nese rruaza te kuqe fetale RhD positive kalojne ne qarkullimin e nenes, sistemi imunitar i saj mund te krijoje antitrupa anti-D. Ky proces quhet sensibilizim ose alloimunizim.
Antitrupat mund te kalojne placenten dhe te demtojne rruazat e kuqe te fetusit, duke shkaktuar semundje hemolitike te fetusit dhe te porsalindurit.
Nuk eshte vetem shtatzania e dyte qe mund te kete rendesi.
Sensibilizimi mund te ndodhe gjate shtatzanise, ne lindje, pas gjakderdhjes, traumes, procedurave obstetrike ose situatave te tjera ku gjaku fetal mund te kaloje ne qarkullimin e nenes.
Per analiza te tjera te rendesishme te gjakut ne shtatzani lexoni edhe anemine gjate shtatzanise .
Cfare eshte imunoglobulina anti-D?
Anti-D eshte nje imunoglobuline qe perdoret per te parandaluar sensibilizimin ndaj antigjenit RhD tek grate RhD negative qe nuk kane formuar tashme anti-D imun.
Anti-D nuk eshte vaksine.
Ajo jep antitrupa te gatshem per nje periudhe te kufizuar dhe synon te parandaloje qe sistemi imunitar i nenes te krijoje anti-D te vetin.
Sipas protokollit obstetrik, anti-D mund te rekomandohet:
- si profilaksi rutine gjate shtatzanise;
- pas disa ngjarjeve sensibilizuese;
- pas lindjes kur foshnja eshte RhD positive.
Koha dhe doza varen nga java e shtatzanise, lloji i ngjarjes dhe protokolli kombetar.
Po nese gruaja ka tashme antitrupa anti-D?
Nese sensibilizimi ka ndodhur tashme, anti-D profilaktike nuk mund ta “fshije” antitrupin qe organizmi ka krijuar.
Shtatzania mund te kerkoje:
- matje te antitrupave;
- vleresim te RhD fetal sipas mundesive;
- monitorim fetal specialistik;
- kujdes nga obstetrika e shtatzanive me rrezik te larte.
A ka rendesi grupi ABO ne shtatzani?
Po, por problemet e sistemit ABO jane te ndryshme nga sensibilizimi RhD.
Antitrupa te nenes mund te reagojne me rruazat e kuqe te foshnjes ne disa kombinime ABO, por semundja hemolitike nga ABO zakonisht menaxhohet ndryshe nga alloimunizimi RhD.
Gjithashtu ekzistojne antitrupa kunder antigjeneve te tjere te rruazave te kuqe qe mund te kene rendesi ne shtatzani.
Kush mund te dhuroje gjak?
Kriteret e dhurimit nuk jane identike ne cdo shtet dhe mund te ndryshojne me kalimin e kohes.
Ne pergjithesi sherbimi i gjakut vlereson:
- moshen;
- peshen;
- gjendjen e pergjithshme shendetesore;
- hemoglobinen;
- shtatzanine ose lindjen e fundit;
- infeksionet;
- barna te caktuara;
- udhetimet;
- procedurat mjekesore, dentare, tatuazhet ose piercing;
- faktore qe ndikojne ne sigurine e dhuruesit dhe marresit.
WHO jep si orientim te pergjithshem se ne shume vende dhuruesit jane rreth moshes 18-65 vjec dhe peshojne te pakten 50 kg, por rregullat kombetare te sherbimit te transfuzionit kane perparesi.
Hemoglobina kontrollohet para dhurimit per te mos lejuar qe nje person me anemi te demtohet nga dhurimi.
Per te kuptuar Hb-ne, MCV-ne dhe treguesit e tjere lexoni hemoglobinen e ulet dhe anemine .
Dhuruesit vullnetare dhe te papaguar jane themeli i furnizimit te sigurt me gjak.
Nuk eshte e sakte te thuhet se dhuruesit e rregullt jane zakonisht “te pasigurt”. WHO mbeshtet sisteme gjaku te bazuara tek dhurues vullnetare, te rregullt dhe te papaguar.
A e perjashton diabeti automatikisht dhurimin?
Jo sipas nje rregulli universal.
Semundjet kronike, barnat dhe komplikacionet vleresohen sipas kritereve te sherbimit kombetar te gjakut. Prandaj nuk duhet perdorur nje liste e vjeter ne internet per te vendosur nese nje person mund te dhuroje.
Cfare duhet te dini per reaksionin nga transfuzioni?
Transfuzionet kryhen nen monitorim sepse, megjithese jane shpesh jeteshpetuese, mund te shkaktojne reaksione.
Gjate ose pas transfuzionit duhet njoftuar menjehere stafi per:
- temperature ose te dridhura;
- veshtiresi ne frymemarrje;
- dhimbje gjoksi ose shpinde;
- skuqje, kruarje ose enjtje;
- nauze;
- marramendje;
- urine te erret;
- ndjenje te papritur se gjendja po perkeqesohet.
Pyetje te shpeshta per grupet e gjakut
Sa grupe gjaku ekzistojne?
Sistemi ABO dhe RhD japin 8 kombinimet e njohura A+, A-, B+, B-, AB+, AB-, O+ dhe O-. Megjithate ekzistojne edhe shume sisteme dhe antigjene te tjere te grupeve te gjakut.
A eshte O negative dhurues universal?
O negative quhet dhurues universal i rruazave te kuqe ne kuptimin ABO/RhD. Kjo nuk do te thote se cdo transfuzion O negative eshte automatikisht i pershtatshem pa testim.
A eshte AB positive marres universal?
Per transfuzionin e rruazave te kuqe, AB positive mund te marre nga te gjitha grupet kryesore ABO/RhD. Rregullat per plazmen jane te ndryshme.
Cili eshte dhuruesi universal i plazmes?
Plazma e grupit AB konsiderohet universale per ABO sepse nuk permban zakonisht antitrupa anti-A ose anti-B.
A mund te ndryshoje grupi i gjakut gjate jetes?
Grupi gjenetik zakonisht mbetet i njejte. Ne situata te rralla, transplantimi i palces ose disa gjendje hematologjike mund ta bejne testimin me kompleks.
A e tregon hemograma grupin e gjakut?
Jo. Hemograma mat qelizat dhe parametrat e tyre. Grupi ABO dhe RhD kerkon test te vecante.
Nese jam Rh negative, a kam semundje?
Jo. RhD negativ eshte thjesht nje karakteristike e grupit te gjakut. Ka rendesi te vecante ne transfuzion dhe shtatzani, por nuk eshte semundje.
A duhet cdo grua Rh negative te marre anti-D?
Jo nga nje rregull i vetem pa kontekst. Anti-D perdoret tek grate RhD negative qe nuk jane sensibilizuar, sipas javes se shtatzanise, ngjarjeve sensibilizuese, RhD te fetusit ose foshnjes dhe protokollit obstetrik.
A eshte anti-D vaksine?
Jo. Anti-D eshte imunoglobuline qe permban antitrupa dhe perdoret per te parandaluar sensibilizimin RhD.
A mund te dhuroje gjak nje person me grup te rralle?
Po, nese ploteson kriteret e sherbimit te gjakut. Ne fakt, dhuruesit me fenotipe te rralla mund te jene vecanerisht te rendesishem per paciente qe kane antitrupa ndaj antigjeneve me pak te zakonshem.
Keni rezultat te grupit te gjakut ose antitrupa ne shtatzani?
Per nje pyetje jo-urgjente mund te tregoni grupin ABO/RhD, rezultatin e antibody screen ose testit Coombs indirekt, javen e shtatzanise dhe historine e transfuzioneve ose shtatzanive te meparshme. Mund te bashkengjitni raportin pa te dhena identifikuese. Vendimet per transfuzion ose anti-D nuk duhet te merren vetem online.
Bej nje pyetjeRishikimi mjekesor: Shtator 2026
