Cfare eshte sindroma post-polio?

Sindroma post-polio eshte nje gjendje neurologjike qe mund te zhvillohet tek disa persona qe kane kaluar me pare poliomielit paralitik.

Pas infeksionit fillestar, personi zakonisht kalon nje periudhe rikuperimi dhe me pas shume vite stabiliteti.

Me vone mund te shfaqen probleme te reja, vecanerisht:

• dobesi e re muskulore;
• lodhje jonormale e muskujve;
• ulje e endurance;
• lodhje e pergjithshme;
• dhimbje muskulore ose artikulare;
• atrofi e re e muskujve.

Problemet me frymemarrjen ose gelltitjen jane me pak te zakonshme, por mund te jene klinikisht te rendesishme.

A jane te gjitha problemet e nje personi me poliomielit sindrome post-polio?

Jo. Duhet dalluar PPS nga pasojat afatgjata mekanike dhe ortopedike te poliomielitit.

Nje person qe ka jetuar per dekada me dobesi ose paralize nga polio mund te zhvilloje:

• osteoarthritis;
• dhimbje nga mbingarkesa e nje gjymtyre;
• scoliosis;
• probleme te shpatullave nga perdorimi i patericave;
• compression neuropathy;
• spinal stenosis;
• probleme me ecjen nga deformime te vjetra.

Keto probleme mund te shfaqen tek nje i mbijetuar i poliomielitit pa plotesuar kriteret per PPS.

Kush mund ta zhvilloje sindromen post-polio?

PPS shfaqet tek persona qe kane pasur poliomielit paralitik dhe demtim te neuroneve motorike.

Nuk zhvillohet tek cdo person qe ka kaluar poliomielitin.

Risku mund te jete me i larte tek persona qe:

• kane pasur paralize me te rende gjate infeksionit fillestar;
• kane pasur humbje me te madhe te neuroneve motorike;
• kane arritur rikuperim te konsiderueshem dhe kane mbingarkuar per vite muskujt e mbetur;
• jane shume vite larg infeksionit fillestar.

Vleresimet e prevalences ndryshojne shume mes studimeve, pjeserisht per shkak te kritereve diagnostike dhe popullatave te ndryshme. Prandaj nuk eshte e sakte te thuhet se nje perqindje fikse e te gjithe te mbijetuarve do ta zhvilloje PPS.

Cilat jane simptomat e sindromes post-polio?

Shenja me karakteristike eshte shfaqja e dobesisë se re ose ulja e qendrueshmerise se muskujve pas shume vitesh stabiliteti.

Simptomat mund te perfshijne:

• dobesi te re ose qe perkeqesohet gradualisht;
• lodhje muskulore pas aktivitetit qe me pare tolerohej;
• lodhje te pergjithshme;
• atrofi te re te disa muskujve;
• dhimbje muskulore;
• dhimbje artikulare;
• ndjeshmeri me te madhe ndaj te ftohtit;
• veshtiresi te reja ne ecje;
• renie me te shpeshta;
• probleme me gelltitjen;
• ndryshim te zerit;
• probleme respiratore ose me gjumin ne disa persona.

A preken vetem muskujt qe ishin te paralizuar?

Dobesia e re shpesh prek zona qe ishin te demtuara nga polio, por mund te vihet re edhe ne muskuj qe ne dukje kishin funksionuar mire pas rikuperimit.

Cfare e shkakton sindromen post-polio?

Mekanizmi i sakte nuk eshte sqaruar plotesisht.

Gjate poliomielitit paralitik, virusi demton neuronet motorike ne palcen kurrizore dhe ne disa zona te trurit.

Pas infeksionit, neuronet motorike qe mbijetojne mund te krijojne degezime te reja axonale dhe te marrin persiper fibra muskulore qe kishin humbur nervin e tyre.

Kjo krijon motor units shume me te medha se normalja dhe mund te mundesoje rikuperim funksional te konsiderueshem.

Pas dekadash, disa prej ketyre njësive motorike mund te mos arrijne me te mbajne te gjitha degezimet e tyre. Denervation dhe reinnervation e vazhdueshme mendohet se kontribuojne ne dobesine e re.

A eshte sindroma post-polio ngjitese?

Jo. PPS nuk transmetohet nga personi ne person.

Nje person me PPS nuk po “nxjerr” poliovirus vetem sepse ka simptoma te reja neurologjike.

Kjo duhet dalluar nga poliomieliti akut, i cili eshte nje infeksion viral ngjites dhe parandalohet me vaksinim.

A ekziston ende poliomieliti ne bote?

Po. Poliomieliti nuk eshte eradikuar ende globalisht.

Wild poliovirus type 2 dhe type 3 jane eradikuar globalisht. Wild poliovirus type 1, WPV1, vazhdon ende te transmetohet ne menyre endemike ne Afghanistan dhe Pakistan.

Gjithashtu, circulating vaccine-derived polioviruses mund te shkaktojne outbreak-e ne komunitete me mbulim te pamjaftueshem vaksinal.

Prandaj vaksinimi kunder poliomielitit vazhdon te jete i rendesishem edhe pse PPS vete nuk parandalohet me vaksine tek nje person qe e ka kaluar tashme poliomielitin.

Si diagnostikohet sindroma post-polio?

Nuk ka test laboratorik ose imazherik qe konfirmon vetem PPS. Diagnoza bazohet ne historine, ekzaminimin dhe perjashtimin e diagnozave te tjera.

Kriteret e perdorura gjeresisht perfshijne:

1. Histori te poliomielitit paralitik me evidence te humbjes se neuroneve motorike.
2. Rikuperim te pjesshem ose te konsiderueshem pas poliomielitit.
3. Nje periudhe te gjate stabiliteti neurologjik, zakonisht rreth 15 vjet ose me shume.
4. Shfaqje te re te dobesisë progresive dhe persistente ose abnormal muscle fatigability, me ose pa lodhje, atrofi ose dhimbje.
5. Simptoma qe vazhdojne te pakten rreth nje vit.
6. Perjashtimin e problemeve te tjera neurologjike, mjekesore ose ortopedike.

Cilat teste mund te nevojiten?

EMG dhe nerve conduction studies

EMG mund te tregoje evidence te denervation/reinnervation nga poliomieliti i kaluar dhe te ndihmoje ne perjashtimin e neuropative ose myopathies te tjera.

Megjithate, EMG nuk mund te dalloje ne menyre te besueshme vetem nga rezultati midis nje personi me pasoja stabile te polios dhe nje personi me PPS.

MRI ose CT

Imazheria mund te perdoret per te kerkuar diagnoza alternative si:

• cervical ose lumbar spinal stenosis;
• disc disease;
• compression te rrenjeve nervore;
• tumore;
• patologji te tjera te trurit ose palces kurrizore.

Analizat e gjakut

Mund te perdoren per te kerkuar shkaqe te tjera te lodhjes ose dobesisë, per shembull:

• anemi;
• probleme tiroide;
• crregullime metabolike;
• mungesa ushqyese;
• probleme inflamatore sipas tablose klinike.

Biopsia muskulore dhe analiza e likidit cerebrospinal

Keto nuk jane teste rutinë per PPS.

Mund te perdoren vetem ne situata te zgjedhura kur specialisti po kerkon nje diagnoze tjeter.

Cilat probleme duhet te perjashtohen?

Dobesia, lodhja ose dhimbja mund te kene shume shkaqe.

Vleresimi mund te duhet te perjashtoje:

• peripheral neuropathy;
• radiculopathy;
• spinal stenosis;
• myopathy;
• motor neuron disease;
• arthritis;
• rotator cuff ose probleme te tjera nga mbingarkesa;
• anemi;
• hypothyroidism;
• cardiopulmonary disease;
• sleep apnea;
• depresion ose crregullime te tjera qe mund te shtojne lodhjen;
• efekte anesore te barnave.

Si trajtohet sindroma post-polio?

Nuk ka nje kure ose terapi farmakologjike te provuar qe ndalon mekanizmin e PPS. Trajtimi synon funksionin, sigurine, kontrollin e lodhjes dhe parandalimin e mbingarkeses.

Kujdesi mund te perfshije:

• neurolog;
• fiziater ose specialist te mjekesise fizike dhe rehabilitimit;
• fizioterapist;
• occupational therapist;
• orthotist;
• specialist pulmonar ose sleep medicine kur nevojitet;
• speech and language therapist per gelltitjen ose zerin;
• ortoped sipas problemeve muskuloskeletale.

Cfare eshte pacing dhe ruajtja e energjise?

Pacing do te thote organizimi i aktivitetit ne menyre qe personi te mos shkoje vazhdimisht deri ne rraskapitje.

Mund te perfshije:

• ndarjen e aktiviteteve ne pjese me te vogla;
• pushime para se lodhja te behet e rende;
• alternimin e aktiviteteve te renda dhe te lehta;
• organizimin e shtepise per te reduktuar levizjet e panevojshme;
• shmangien e aktivitetit te vazhduar deri ne dhimbje ose dobesi te dukshme;
• perdorimin e pajisjeve qe kursejne energji.

Qellimi nuk eshte pasiviteti. Qellimi eshte ekuilibri mes aktivitetit te dobishem dhe mbingarkeses.

A duhet bere aktivitet fizik?

Po, tek persona te pershtatshem, por programi duhet te jete individual dhe te mos shkaktoje lodhje te tepert, dhimbje ose humbje funksioni pas ushtrimit.

Mund te perfshihen:

• aktivitet aerobik submaksimal;
• forcim i moderuar i muskujve qe kane kapacitet te mjaftueshem;
• ushtrime per range of motion;
• aktivitet ne uje ne disa persona;
• ushtrime respiratore kur indikohet.

A duhet perdorur bastun, orthosis ose wheelchair?

Pajisjet ndihmese mund te ruajne energjine, te ulin dhimbjen, te parandalojne reniet dhe te rrisin pavaresine.

Opsionet mund te perfshijne:

• bastun;
• walker;
• ankle-foot orthosis;
• knee-ankle-foot orthosis;
• wheelchair ose mobility scooter per distanca;
• pajisje per banjen dhe shtepine;
• pajisje ergonomike per pune.

Si menaxhohet dhimbja?

Trajtimi i dhimbjes varet nga shkaku i saj.

Dhimbja mund te vije nga:

• muskuj te mbingarkuar;
• nyje te mbingarkuara;
• osteoarthritis;
• tendons;
• spinal disease;
• nerve compression;
• pozicionim jo optimal.

Menaxhimi mund te perfshije:

• pacing;
• fizioterapi;
• modifikim te biomechanics;
• orthoses;
• pajisje ndihmese;
• ngrohje ose ftohje ne raste te zgjedhura;
• analgesia sipas shkakut dhe historise mjekesore.

Opioids afatgjate zakonisht nuk jane zgjidhja e pare per dhimbjen kronike te PPS.

A mund te ndikoje PPS frymemarrjen ose gjumin?

Po. Persona qe kane pasur demtim te muskujve respiratore nga poliomieliti mund te zhvillojne respiratory muscle weakness ose sleep-disordered breathing vite me vone.

Shenja qe kerkojne vleresim perfshijne:

• gulcim te ri;
• veshtiresi ne frymemarrje kur shtriheni;
• gjumë jo cilesor;
• dhimbje koke ne mengjes;
• pergjumje gjate dites;
• infeksione respiratore te perseritura;
• kolle te dobet.

Vleresimi mund te perfshije pulmonary function tests dhe sleep study sipas simptomave.

Ne hypoventilation kronik, non-invasive ventilation mund te jete e nevojshme dhe duhet menaxhuar nga specialisti.

A mund te shfaqen probleme me gelltitjen?

Po. Dobesia bulbare mund te shkaktoje dysphagia tek disa persona me PPS.

Shenja te mundshme jane:

• kollitje gjate ngrenes ose pirjes;
• mbytje;
• ushqim qe mbetet ne goje ose fyt;
• ndryshim te zerit pas gelltitjes;
• vakte qe zgjasin shume;
• humbje peshe;
• infeksione te perseritura te mushkerive.

Nje specialist i gelltitjes mund te vleresoje teknikat kompensuese, teksturen e ushqimit dhe nevojen per teste si videofluoroscopy.

A ka ilaçe specifike per sindromen post-polio?

Nuk ka aktualisht nje bar te aprovuar qe sheron PPS ose ndalon progresionin e tij.

Studimet kane vleresuar barna dhe terapi si:

• pyridostigmine;
• amantadine;
• prednisone;
• modafinil;
• intravenous immunoglobulin, IVIG;
• terapi te tjera.

Provat nuk mbeshtesin perdorimin rutinë te tyre si disease-modifying treatment per PPS.

IVIG eshte studiuar, por evidenca nuk eshte mjaftueshem e qendrueshme per ta konsideruar trajtim standard rutinë.