Ateroskleroza: Simptomat, Shkaqet, Diagnoza dhe Trajtimi
Pikat kryesore mjekësore
Ateroskleroza është grumbullimi i pllakave me kolesterol, qeliza inflamatore dhe përbërës të tjerë në muret e arterieve. Ajo mund t’i ngushtojë arteriet ose, nëse pllaka çahet, të shkaktojë mpiksje që bllokon qarkullimin e gjakut.
- Ateroskleroza shpesh zhvillohet për vite pa simptoma.
- Mund të prekë arteriet e zemrës, trurit, këmbëve dhe pjesë të tjera të trupit.
- LDL-kolesteroli i lartë, duhanpirja, diabeti dhe tensioni i lartë janë faktorë të rëndësishëm rreziku.
- Trajtimi synon uljen e rrezikut të infarktit dhe goditjes në tru, stabilizimin e pllakave dhe, ndonjëherë, regresionin e tyre.
- Statinat, ndryshimet në stilin e jetesës dhe trajtimet e tjera zgjidhen sipas rrezikut individual.
Çfarë është ateroskleroza?
Arteriet janë enë që çojnë gjakun nga zemra drejt organeve. Me kalimin e kohës, kolesteroli LDL dhe përbërës të tjerë mund të grumbullohen në murin arterial, së bashku me qeliza inflamatore, duke formuar pllaka aterosklerotike. Kjo mund të zvogëlojë hapësirën e brendshme të arteries dhe rrjedhën e gjakut. Ndonjëherë një pllakë çahet ose pëson erozion, duke nxitur formimin e një trombi.
Ateroskleroza është një formë specifike e arteriosklerozës, term më i gjerë për trashjen dhe ngurtësimin e arterieve. Jo çdo arteriosklerozë shkaktohet nga pllakat aterosklerotike.
Si zhvillohet pllaka aterosklerotike?
- Kolesteroli LDL depërton dhe grumbullohet në murin arterial.
- Ndodh një përgjigje inflamatore dhe formohen grumbullime yndyrore.
- Pllaka mund të rritet, të formojë një mbulesë fibroze dhe të shkaktojë ngushtim të arteries.
- Në disa raste pllaka çahet ose pëson erozion; formohet mpiksje që mund të ndërpresë papritur furnizimin me gjak.
Një infarkt mund të ndodhë edhe kur arteria nuk ka qenë më parë shumë e ngushtuar. Rreziku varet edhe nga përbërja dhe qëndrueshmëria e pllakës.
Cilat janë simptomat e aterosklerozës?
Në fazat e hershme zakonisht nuk ka shenja. Simptomat varen nga arteriet e prekura.
| Arteriet | Simptomat e mundshme |
|---|---|
| Koronare (zemra) | Shtrëngim ose dhimbje gjoksi, gulçim, sidomos gjatë sforcimit; ndonjëherë infarkt. |
| Karotide / cerebrale | Dobësi ose mpirje e papritur, vështirësi në të folur, humbje e shikimit: mund të jenë shenja të TIA-s ose goditjes në tru. |
| Periferike (këmbët) | Dhimbje gjatë ecjes që qetësohet me pushim, këmbë të ftohta, plagë që nuk shërohen. |
| Renale (veshkat) | Mund të lidhen me hipertension të vështirë për t’u kontrolluar ose përkeqësim të funksionit renal. |
Kur duhet telefonuar urgjenca?
Telefononi 112 në Shqipëri për dhimbje të fortë ose të vazhdueshme gjoksi, shenja të papritura të goditjes në tru (shtrembërim fytyre, dobësi krahu, vështirësi në të folur), ose dhimbje të fortë të papritur në një gjymtyrë me zbehje, ftohje apo mpirje. Mos prisni përgjigje online dhe mos drejtoni vetë automjetin.
Cilët janë faktorët e rrezikut?
- LDL-kolesteroli i lartë dhe çrregullimet e tjera të lipideve, përfshirë Lp(a) të rritur.
- Duhanpirja, tensioni i lartë dhe diabeti.
- Mosha dhe historia familjare e sëmundjeve kardiovaskulare të parakohshme.
- Sëmundja kronike e veshkave, mbipesha, ushqyerja e pafavorshme dhe aktiviteti i pakët.
- Disa sëmundje inflamatore kronike.
Prania e një faktori rreziku nuk do të thotë se patjetër keni bllokim të arterieve. Mjeku vlerëson rrezikun në tërësi dhe vendos nëse duhen analiza ose ekzaminime.
Si diagnostikohet ateroskleroza?
Nuk ekziston një analizë e vetme që e diagnostikon në të gjitha arteriet. Zgjedhja e ekzaminimeve varet nga simptomat, mosha, rreziku dhe vendndodhja e dyshuar.
- Profili lipidik: mat LDL, HDL, kolesterolin total dhe trigliceridet. Vlerësimi i Lp(a) të paktën një herë në jetë mund të ndihmojë në klasifikimin e rrezikut; ApoB mund të jetë i dobishëm në situata të përzgjedhura.
- Glukoza, HbA1c dhe funksioni i veshkave: ndihmojnë në vlerësimin e faktorëve të rrezikut.
- CT-ja e kalciumit koronar (CAC): mund të ndihmojë në disa persona pa simptoma kur vendimi për trajtim parandalues mbetet i paqartë; nuk është test rutinë për të gjithë dhe nuk përjashton çdo pllakë.
- CT-angiografia koronare, testet funksionale ose koronarografia: përdoren sipas indikacioneve kur dyshohet sëmundje koronare.
- Indeksi kyç i këmbës–krah (ABI) dhe ekografia Doppler: ndihmojnë në diagnostikimin e sëmundjes së arterieve periferike.
- Ekografia karotide dhe imazheria e enëve: mund të kërkohen në situata specifike, por kontrolli rutinë i karotideve te persona pa simptoma nuk rekomandohet përgjithësisht.
Si trajtohet ateroskleroza?
Ulja e LDL-kolesterolit
Statinat janë trajtim themelor për shumë persona me rrezik të lartë ose sëmundje aterosklerotike të konfirmuar. Sipas rrezikut dhe objektivit të LDL-së, mjeku mund të shtojë ezetimib, frenues PCSK9 ose barna të tjera të përshtatshme. Ulja e LDL-së ndihmon në stabilizimin e pllakave dhe uljen e ngjarjeve kardiovaskulare.
Kontrolli i tensionit dhe diabetit
Kontrolli i tensionit arterial, glukozës dhe problemeve të veshkave zvogëlon rrezikun e komplikacioneve. Objektivat dhe barnat zgjidhen individualisht.
Aspirina: jo për të gjithë
Antitrombocitarët, përfshirë aspirinën, mund të jenë të nevojshëm te pacientët që kanë sëmundje aterosklerotike të konfirmuar ose ngjarje të mëparshme kardiovaskulare. Megjithatë, aspirina nuk duhet nisur automatikisht vetëm sepse ekziston kolesterol i lartë ose rrezik për aterosklerozë. Për parandalimin parësor përfitimi duhet peshuar kundrejt rrezikut të gjakderdhjes. Ndiqni rekomandimin e mjekut.
Procedurat dhe ndërhyrjet
Angioplastika me stent, bypass-i ose procedurat në arteriet periferike apo karotide përdoren vetëm për indikacione të caktuara. Ato nuk e eliminojnë aterosklerozën në të gjithë trupin dhe nuk zëvendësojnë kontrollin afatgjatë të faktorëve të rrezikut.
A mund të shërohet ateroskleroza?
Nuk është e saktë të premtohet shërim i plotë. Trajtimi mund të ngadalësojë përparimin, të stabilizojë pllakat dhe, në disa raste me ulje intensive të LDL-së, të sjellë regresion të pjesshëm të pllakave. Qëllimi kryesor është parandalimi i infarktit, goditjes në tru dhe komplikacioneve të tjera.
Si të parandalohet përparimi?
Shmangni duhanin, zgjidhni ushqyerje me perime, fruta, bishtajore, drithëra integrale, arra dhe vaj ulliri, kufizoni yndyrnat trans e ato të ngopura, kryeni aktivitet fizik sipas mundësive, menaxhoni peshën dhe ndiqni kontrollet mjekësore. Nëse keni barna të përshkruara, mos i ndërprisni pa u konsultuar.
Pyetje të shpeshta
A jep ateroskleroza gjithmonë simptoma?
Jo. Për vite të tëra mund të mos japë asnjë shenjë. Simptomat shfaqen sipas arterieve të prekura ose kur ndodh një ndërlikim.
A mjafton analiza e kolesterolit për të zbuluar arteriet e bllokuara?
Jo. Analiza e kolesterolit vlerëson rrezikun, por nuk tregon drejtpërdrejt nëse një arterie është ngushtuar. Ekzaminimet zgjidhen sipas situatës klinike.
A duhet të marr aspirinë çdo ditë?
Jo domosdoshmërisht. Vendimi varet nga sëmundjet e njohura kardiovaskulare, rreziku i gjakderdhjes dhe faktorë të tjerë. Mos e filloni vetë.
A mund të preken edhe këmbët nga ateroskleroza?
Po. Ajo mund të shkaktojë sëmundje të arterieve periferike, me dhimbje gjatë ecjes, ftohtësi ose plagë që nuk shërohen.
Artikuj të lidhur
- Kolesteroli në gjak: LDL, HDL dhe trigliceridet
- Sëmundja e arterieve koronare
- Sëmundja e arterieve periferike
- Goditja në tru (Stroke)
- Diabeti dhe sëmundjet e zemrës
Referenca mjekësore
- NHLBI – Atherosclerosis
- MedlinePlus – Atherosclerosis
- ESC/EAS – Dyslipidaemias Guidelines
- USPSTF – Aspirin Use to Prevent Cardiovascular Disease
Keni pyetje për aterosklerozën ose kolesterolin?
Nëse keni analiza të kolesterolit, shqetësime për qarkullimin e gjakut ose pyetje për trajtimin, informohuni kur duhet të këshilloheni me një mjek.
Kujdes: Për simptoma të infarktit, goditjes në tru ose humbje të papritur të qarkullimit në një gjymtyrë, telefononi 112. Mos prisni përgjigje online.
Informacion mjekësor: Ky material është edukativ dhe nuk zëvendëson konsultën mjekësore. Përditësimi editorial nuk nënkupton rishikim të ri të konfirmuar nga mjeku.
