Shkaqet e Diabetit: Tipi 1, Tipi 2 dhe Faktorët e Rrezikut
Përgjigjja e shkurtër
Diabeti nuk ka një shkak të vetëm. Tipi 1 shkaktohet kryesisht nga një proces autoimun që shkatërron qelizat beta prodhuese të insulinës. Tipi 2 zhvillohet nga ndërveprimi i rezistencës ndaj insulinës me pamjaftueshmërinë e sekretimit të saj, në ndikimin e faktorëve gjenetikë dhe mjedisorë. Diabeti gestacional lidhet me ndryshimet e shtatzënisë. Ekzistojnë gjithashtu forma monogjenike dhe diabet nga sëmundjet e pankreasit ose barna të caktuara. Nuk është e saktë që diabeti shkaktohet vetëm nga ngrënia e sheqerit.
Cilat janë shkaqet e diabetit tip 1?
Te shumica e personave me diabet tip 1, sistemi imunitar sulmon gabimisht qelizat beta të pankreasit. Autoantitrupat e ishujve pankreatikë mund të ndihmojnë për vlerësimin e sëmundjes. Predispozita gjenetike ka rëndësi, ndërsa faktorët mjedisorë dhe infeksionet janë studiuar si nxitës të mundshëm, por nuk është provuar një virus i vetëm që shkakton shumicën e rasteve. Tipi 1 mund të diagnostikohet në çdo moshë dhe nuk parandalohet me një dietë të veçantë.
Personat me diabet tip 1 kanë nevojë për insulinë; mungesa e saj mund të shkaktojë ketoacidozë. Lexoni diabeti tip 1 te fëmijët.
Pse zhvillohet diabeti tip 2?
Diabeti tip 2 lidhet me rezistencën ndaj insulinës dhe me faktin që qelizat beta nuk prodhojnë mjaftueshëm insulinë për të përballuar nevojat e organizmit. Historia familjare, predispozita gjenetike, mosha, mbipesha viscerale, mungesa e aktivitetit dhe gjendje si sindroma metabolike mund të rrisin rrezikun. Jo çdo person me obezitet zhvillon diabet dhe jo çdo person me diabet tip 2 është mbipeshë.
Mësoni rreth rezistencës ndaj insulinës dhe marrëdhënies midis mbipeshës dhe diabetit.
A është sheqeri ushqimor shkaku i drejtpërdrejtë?
Një ushqim apo ëmbëlsirë e vetme nuk shkakton automatikisht diabet. Konsumi i shpeshtë i pijeve me sheqer dhe një model ushqimor që favorizon shtimin e tepërt në peshë mund të rrisin rrezikun e tipit 2, por sëmundja është multifaktoriale. Po ashtu stresi nuk është shkaktar i vetëm; hormonet e stresit mund të rrisin përkohësisht gliceminë dhe të vështirësojnë kontrollin e diabetit ekzistues.
Çfarë është diabeti gestacional?
Gjatë shtatzënisë, hormonet placentare shtojnë rezistencën fiziologjike ndaj insulinës. Kur prodhimi i insulinës nuk e mbulon nevojën, mund të zhvillohet diabet gestacional. Kriteret e tij diagnostike dhe objektivat e glukozës ndryshojnë nga ato të të rriturve jo shtatzënë. Pas lindjes duhet ndjekje sepse rritet rreziku i diabetit tip 2 më vonë. Lexoni diabeti gjatë shtatzënisë.
A ka lloje të tjera dhe barna që rrisin gliceminë?
Diabeti mund të lidhet me sëmundje të pankreasit (p.sh. pankreatit kronik ose kirurgji), çrregullime hormonale, forma monogjenike dhe barna të caktuara si glukokortikoidet. Në disa situata kërkohet dallimi i tipit 1, tipit 2 dhe formave të tjera me C-peptid, autoantitrupa dhe vlerësim klinik. Nuk duhet të ndërpritet një bar i nevojshëm pa udhëzim mjekësor.
Çfarë mund të ndryshojmë për të ulur rrezikun?
Tipi 1 nuk parandalohet në mënyrë të përgjithshme me dietë, por te persona të përzgjedhur me risk të identifikuar ekzistojnë strategji specialistike të monitorimit dhe në disa vende terapi që vonojnë shfaqjen klinike. Për diabetin tip 2, aktiviteti fizik, ushqyerja e shëndetshme, gjumi dhe menaxhimi i peshës mund të ulin ose vonojnë rrezikun.
Për kriteret diagnostike dhe vlerat e glicemisë lexoni vlerat e sheqerit esëll dhe HbA1c dhe tabelën e vlerave të glicemisë (në anglisht).
Pyetje të shpeshta
A shkaktohet diabeti tip 1 nga ngrënia e shumë sheqerit?
Jo. Tipi 1 zakonisht lidhet me dëmtim autoimun të qelizave beta.
A mund të zhvilloj diabet tip 2 pa mbipeshë?
Po. Gjenetika dhe funksioni i pankreasit ndikojnë edhe te njerëzit pa obezitet.
A mund ta parandaloj diabetin tip 2?
Rreziku mund të ulet ose të vonohet me ndërhyrje të qëndrueshme, por jo të eliminohet plotësisht.
A është diabeti gestacional i njëjtë me tipin 2?
Jo, ka kritere të veçanta, por shton rrezikun e diabetit tip 2 në të ardhmen.
Burime mjekësore
Keni pyetje për diabetin dhe gliceminë? Për pyetje jo urgjente mund të bëni një pyetje.
Rreth autores
Dr. Albana Greca, MD, MMedSc — Mjeke e Familjes, autore e përmbajtjes mjekësore në PyetMjekun.
Përmbajtje edukative; nuk zëvendëson konsultën mjekësore ose ndryshimet individuale të barnave.
