Cfare eshte kolla?

Kolla eshte nje refleks kompleks i sistemit respirator.

Ajo mund te aktivizohet nga:

• sekrecionet;
• inflamacioni;
• grimcat dhe pluhuri;
• tymi;
• ajri shume i ftohte;
• alergenet;
• infeksionet;
• disa barna;
• stimulimi i receptoreve te kolles nga shkaqe te tjera.

Kolla ndihmon ne pastrimin e rrugeve ajrore, por nje kolle qe vazhdon per kohe te gjate mund te kthehet ne problem ne vetvete dhe te ndikoje ne gjume, pune, aktivitet fizik dhe cilesine e jetes.

Sa kohe zgjat kolla?

Tek te rriturit, nje klasifikim i perdorur gjeresisht eshte:

Po tek femijet?

Tek femijet deri ne 14 vjec, kolla ditore qe vazhdon me shume se 4 jave konsiderohet kronike sipas udhezimeve CHEST.

Shkaqet tek femijet nuk duhet te supozohen se jane te njejta me ato tek te rriturit.

Kolle e thate apo kolle me gelbaze?

Kolla e thate

Nuk shoqerohet me nxjerrje te dukshme te gelbazes.

Mund te shfaqet ne:

• infeksione virale;
• kollen post-infektive;
• astme;
• rinit dhe upper airway cough syndrome;
• refluks tek disa paciente;
• perdorim te ACE inhibitor;
• ekspozim ndaj tymit ose irrituesve.

Kolla produktive ose e lagesht

Shoqerohet me gelbaze ose sekrecione nga rruget respiratore.

Mund te ndodhe ne:

• infeksione respiratore;
• bronkit kronik;
• bronchiectasis;
• pneumoni;
• protracted bacterial bronchitis tek femijet;
• semundje te tjera pulmonare.

Cfare mund te tregoje menyra si tingellon kolla?

Kolle lehese

Nje kolle qe tingellon si lehje, vecanerisht tek femijet e vegjel, mund te shfaqet ne croup.

Nese shoqerohet me stridor, pra nje tingull te forte gjate frymemarrjes, veshtiresi ne frymemarrje ose terheqje te kraharorit, femija duhet vleresuar shpejt.

Kolle paroksizmale me “whoop”

Pertus mund te shkaktoje episode te shumta kollitjeje te njepasnjeshme, pas te cilave personi mund te marre fryme me nje tingull te larte.

Mund te kete edhe te vjella pas kolles.

Foshnjat mund te mos shfaqin kollen klasike dhe mund te paraqiten me apnea ose veshtiresi ne frymemarrje.

Fishkellima ne gjoks

Wheezing nuk eshte nje lloj kolle. Eshte tingull qe mund te tregoje ngushtim te rrugeve ajrore dhe mund te shfaqet ne astme dhe gjendje te tjera.

Cilat jane shkaqet e zakonshme te kolles akute?

Shumica e kollave akute shkaktohen nga infeksione respiratore virale.

Shkaqe te mundshme jane:

• ftohja e zakonshme;
• gripi;
• COVID-19;
• bronkit akut;
• rinosinusit;
• laringit;
• astme ose perkeqesim i astmes;
• pertus;
• pneumoni;
• tym, vape ose irritues kimike;
• aspirim i nje trupi te huaj, sidomos tek femijet.

Cilat jane shkaqet e zakonshme te kolles kronike tek te rriturit?

Tek nje i rritur me kolle mbi 8 jave, shkaqet e zakonshme perfshijne:

Upper airway cough syndrome

Mund te lidhet me rhinitis alergjik, rhinitis jo-alergjik ose chronic rhinosinusitis.

Mund te shoqerohet me:

• rrjedhje hundesh;
• hundë te bllokuara;
• pastrim te shpeshte te fytit;
• ndjesi sekrecionesh ne fyt.

Astma

Astma mund te shkaktoje kolle me:

• wheezing;
• shtrengim gjoksi;
• gulcim;
• simptoma pas aktivitetit;
• simptoma gjate nates;
• perkeqesim pas alergeneve ose infeksioneve.

Ne disa paciente, kolla mund te jete simptoma kryesore e astmes.

Nonasthmatic eosinophilic bronchitis

Ky eshte nje shkak i njohur i kolles kronike tek te rriturit dhe mund te jape inflamacion eosinophilic pa modelin tipik te bronkokonstriksionit te astmes.

GERD dhe laryngopharyngeal reflux

Refluksi mund te kontribuoje ne kolle tek disa paciente, sidomos kur ka urth, regurgitim, shije acidi, ndryshim zeri ose pastrim te shpeshte te fytit.

Megjithate, prania e refluksit dhe kolles ne te njejtin person nuk provon automatikisht se refluksi eshte shkaku.

ACE inhibitors

Disa barna per tensionin arterial, si ACE inhibitors, mund te shkaktojne kolle te thate.

Kolla mund te filloje edhe pasi bari eshte perdorur per nje kohe.

Mos e nderprisni vetë terapine. Diskutoni me mjekun nese bari mund te jete shkaku dhe nese duhet zevendesuar.

Shkaqe te tjera

• duhanpirja dhe COPD;
• bronchiectasis;
• tuberkulozi;
• semundje intersticiale pulmonare;
• insuficienca kardiake;
• aspirimi;
• kanceri i mushkerise;
• ekspozime profesionale;
• kolla kronike refraktare ose cough hypersensitivity.

Kolla kronike tek femijet nuk vleresohet si tek te rriturit

Tek femijet, kolla e perditshme mbi 4 jave kerkon nje qasje pediatrike.

Shkaqet mund te perfshijne:

• astmen;
• protracted bacterial bronchitis;
• bronchiectasis;
• upper airway cough syndrome;
• pertus;
• aspirim te trupit te huaj;
• probleme te gelltitjes ose aspirimit;
• semundje kongjenitale;
• cystic fibrosis ose primary ciliary dyskinesia ne raste te zgjedhura;
• tuberkuloz ne kontekstin e duhur.

Trupi i huaj

Nese nje femije fillon papritur te kollitet pas ngrënies ose lojes me objekte te vogla, sidomos me mbytje, wheezing te njeanshem ose veshtiresi ne frymemarrje, duhet konsideruar aspirimi i trupit te huaj.

Cfare mund t’ju pyese mjeku per kollen?

Historia eshte nje pjese shume e rendesishme e vleresimit.

Mjeku mund te pyese:

• kur filloi kolla;
• nese filloi papritur apo gradualisht;
• nese eshte e thate apo e lagesht;
• sa gelbaze prodhohet;
• nese ka gjak;
• nese ka temperature;
• nese ka gulcim, wheezing ose dhimbje gjoksi;
• nese kolla eshte me e keqe naten ose gjate aktivitetit;
• nese ka simptoma te hundes ose alergjise;
• nese ka urth ose regurgitim;
• nese perdorni duhan ose vape;
• nese keni ekspozime profesionale;
• nese merrni ACE inhibitor ose barna te tjera;
• nese keni humbur peshe pa e synuar;
• nese ka djersitje nate;
• nese keni pasur kontakt me tuberkuloz;
• nese ka pasur episode mbytjeje ose aspirimi.

Cfare analizash mund te duhen?

Jo cdo person me kolle ka nevoje per radiografi, spirometri ose analiza gjaku.

Testet zgjidhen sipas kohezgjatjes, simptomave dhe gjetjeve ne ekzaminim.

Pulse oximetry

Nje pulse oximeter i vendosur ne gisht mund te mase saturimin periferik te oksigjenit.

Kjo nuk eshte e njejta gje me arterial blood gas.

Gazrat arteriale

Arterial blood gas mund te nevojitet ne gjendje te renda respiratore ose situata specifike, por nuk eshte test rutinor per cdo kolle.

Radiografia e gjoksit

Mund te indikohet kur:

• dyshohet pneumoni;
• kolla eshte kronike;
• ka hemoptysis;
• ka shenja alarmuese;
• dyshohet semundje pulmonare strukturore ose proces tjeter serioz.

Spirometria

Spirometria ndihmon ne vleresimin e astmes, COPD dhe problemeve te tjera te funksionit respirator.

Nuk mund te behet ne menyre te besueshme nga cdo femije i vogel dhe metoda zgjidhet sipas moshes.

Teste te tjera

Sipas dyshimit mund te nevojiten:

• teste per viruset respiratore;
• teste per pertus;
• teste per tuberkuloz;
• analiza gjaku;
• CT e kraharorit;
• bronchoscopy;
• teste alergjie;
• teste te tjera pulmonare.

Si mund te qetesohet nje kolle akute ne shtepi?

Kur nuk ka shenja alarmuese, mund te ndihmojne:

• marrja e lengjeve sipas etjes dhe nevojave;
• pije te ngrohta;
• pushim;
• solucion fiziologjik per hunden kur ka kongjestion;
• shmangia e duhanit dhe vape;
• ajer jo shume i thate;
• mjalte tek personat mbi 1 vjec.

A ndihmon mjalti?

Ka evidence te kufizuar se mjalti mund te reduktoje perkohesisht simptomat e kolles akute tek femijet dhe te rriturit.

Mjalti nuk duhet t’u jepet foshnjave nen 12 muaj.

Arsyeja kryesore eshte risku i botulizmit infantil, jo alergjia.

Tek personat me diabet duhet mbajtur parasysh se mjalti permban sheqer.

A duhen perdorur shurupe ose barna kunder kolles?

Varet nga mosha, lloji i kolles dhe produkti.

Shume preparate OTC kane perfitim modest dhe mund te permbajne kombinime te shumta barnash.

Tek femijet

FDA nuk rekomandon preparate OTC per kolle dhe ftohje tek femijet nen 2 vjec per shkak te riskut te efekteve serioze. Shume prodhues i etiketojne produktet qe te mos perdoren nen moshen 4 vjec.

Mos perdorni produkt per te rritur tek femija dhe mos kombinoni disa preparate me te njejtin perberes aktiv.

Tek te rriturit

Disa preparate mund te japin lehtesim te perkohshem, por nuk trajtojne domosdoshmerisht shkakun.

Nese kolla eshte kronike, trajtimi me i rendesishem eshte identifikimi i shkakut dhe jo perdorimi i vazhdueshem i shurupit kunder kolles.

A duhen antibiotike kur kemi kolle?

Jo ne shumicen e kollave akute.

Antibiotiket nuk veprojne ndaj viruseve.

Nuk rekomandohen rutinisht per:

• ftohjen e zakonshme;
• gripin;
• shumicen e infeksioneve virale respiratore;
• shumicen e rasteve te bronkitit akut.

Antibiotiku mund te nevojitet kur mjeku diagnostikon ose dyshon fort nje infeksion bakterial per te cilin antibiotiku sjell perfitim, si disa raste pneumonie, pertusi, protracted bacterial bronchitis tek femijet ose infeksione te tjera specifike.

Vendimi nuk duhet bazuar vetem ne faktin qe kolla ka kaluar nje jave ose se gelbaza eshte jeshile.

Kur kolla mund te lidhet me astmen?

Mundesia e astmes rritet kur kolla shoqerohet me:

• wheezing;
• gulcim;
• shtrengim ne gjoks;
• simptoma gjate aktivitetit;
• simptoma gjate nates;
• perkeqesim nga ajri i ftohte ose alergenet;
• histori personale ose familjare atopie.

Megjithate, vetem prania e kolles nuk mjafton per te diagnostikuar astme.

Spirometria me vleresim para dhe pas bronchodilator mund te ndihmoje ne paciente qe mund ta kryejne testin.

A mund ta shkaktoje refluksi kollen?

Po, refluksi gastroesophageal ose laryngopharyngeal mund te kontribuoje ne kolle kronike tek disa te rritur.

Mund te shoqerohet me:

• urth;
• regurgitim;
• shije acidi;
• pastrim te shpeshte te fytit;
• ngjirje zeri.

Por jo cdo person me kolle kronike ka refluks si shkak.

Tek femijet me kolle kronike dhe pa simptoma gastrointestinale te refluksit, trajtimi empirik per GERD nuk duhet nisur vetem per te provuar nese kolla largohet.

Duhani, vape dhe kolla

Tymi i duhanit irriton rruget e frymemarrjes dhe lidhet me bronkit kronik, COPD, infeksione respiratore dhe kancer te mushkerise.

Vape gjithashtu mund te ekspozoje rruget respiratore ndaj substancave irrituese.

Nje kolle e re ose qe vazhdon tek nje duhanpires duhet vleresuar, vecanerisht kur ka:

• gjak ne gelbaze;
• renie te pashpjeguar ne peshe;
• dhimbje gjoksi;
• gulcim;
• ngjirje zeri;
• ndryshim te qarte nga “kolla e zakonshme” e personit.

Kur duhet menduar per tuberkuloz?

Tuberkulozi pulmonar mund te shkaktoje kolle te zgjatur.

Shenja qe rrisin dyshimin perfshijne:

• kolle qe vazhdon 3 jave ose me shume;
• gelbaze ose gjak;
• temperature;
• djersitje nate;
• renie ne peshe;
• humbje oreksi;
• kontakt te njohur me tuberkuloz;
• faktore epidemiologjike ose imunosupresion.

Keto simptoma nuk diagnostikojne tuberkulozin, por kerkojne vleresim dhe testim kur konteksti e sugjeron.

Kur duhet planifikuar vizite mjekesore?

Edhe pa urgjence, kontaktoni mjekun nese:

• kolla po perkeqesohet ne vend qe te permiresohet;
• vazhdon me shume se rreth 3-4 jave pas nje infeksioni akut;
• tek femija vazhdon cdo dite me shume se 4 jave;
• tek i rrituri vazhdon me shume se 8 jave;
• ka temperature qe vazhdon ose rikthehet;
• ka gulcim ose wheezing;
• ka gjak ne gelbaze;
• ka humbje peshe ose djersitje nate;
• kolla pengon ndjeshem gjumin ose aktivitetin;
• personi ka semundje te renda kronike ose imunosupresion.