Cfare eshte pankreatiti?

Pankreatiti eshte inflamacion i pankreasit qe mund te shkaktoje demtim te perkohshem ose te perhershem te organit.

Pankreatiti mund te jete:

• akut, me fillim te papritur;
• recurrent acute, me episode te perseritura;
• kronik, me ndryshime fibroinflamatore dhe demtim afatgjate.

Format e renda te pankreatitit akut mund te shkaktojne nekroze pankreatike, infeksion dhe demtim te organeve si mushkerite, veshkat dhe sistemi kardiovaskular.

Cfare funksioni ka pankreasi?

Pankreasi ka funksion tretës dhe hormonal.

Ai ndodhet pas stomakut dhe prane duodenit.

Funksioni ekzokrin

Pankreasi prodhon enzima qe ndihmojne tretjen e:

• yndyrave;
• proteinave;
• karbohidrateve.

Enzimat kalojne ne duoden permes kanalit pankreatik.

Funksioni endokrin

Pankreasi prodhon hormone si insulina dhe glucagon qe ndihmojne ne kontrollin e glukozes ne gjak.

Prandaj demtimi kronik i pankreasit mund te shkaktoje si probleme me tretjen ashtu edhe diabet.

Cili eshte dallimi mes pankreatitit akut dhe kronik?

Cilat jane simptomat e pankreatitit akut?

Simptoma kryesore eshte dhimbja akute ne pjesen e siperme te barkut, shpesh ne epigastrium, qe mund te perhapet drejt shpines.

Dhimbja mund:

• te filloje papritur ose gradualisht;
• te jete e vazhdueshme;
• te zgjase per ore ose dite;
• te perkeqesohet pas ushqimit ne disa paciente.

Simptoma te tjera mund te perfshijne:

• nauze;
• te vjella;
• temperature;
• puls te shpejte;
• bark te enjtur ose te ndjeshem;
• dobesi;
• veshtiresi ne frymemarrje ne rastet e renda.

Cilat jane simptomat e pankreatitit kronik?

Pankreatiti kronik shkakton shpesh dhimbje te perseritur ose kronike ne pjesen e siperme te barkut, por disa paciente mund te mos kene dhimbje.

Me zhvillimin e demtimit mund te shfaqen:

• humbje peshe;
• feçe te yndyrshme dhe me ere te forte;
• diarre;
• fryrje;
• mungesa vitaminash;
• kequshqyerje;
• diabet.

Dhimbja mund te behet me e vazhdueshme me kalimin e kohes, por tek disa paciente ajo mund te ulet edhe pse pankreasi eshte me i demtuar.

Cfare e shkakton pankreatitin?

Guret ne temth dhe perdorimi i rende i alkoolit jane dy nga shkaqet me te zakonshme te pankreatitit akut.

Shkaqe te tjera perfshijne:

• hypertriglyceridemia;
• hypercalcemia;
• disa barna;
• ERCP;
• trauma abdominale;
• disa infeksione;
• autoimmune pancreatitis;
• anomali anatomike si pancreas divisum;
• mutacione gjenetike;
• cystic fibrosis;
• bllokim nga tumore pankreatike ose biliare;
• shkaqe te panjohura, te quajtura idiopatike.

Pankreatiti kronik eshte semundje multifaktoriale. Perdorimi i alkoolit, duhani, predispozicioni gjenetik dhe episode te perseritura te pankreatitit akut mund te kontribuojne.

Si shkaktojne guret ne temth pankreatit?

Nje gur i vogel mund te dale nga fshikeza e temthit dhe te bllokoje perkohesisht zonen ku kanali biliar dhe ai pankreatik derdhen ne duoden.

Kjo mund te pengoje drenimin e pankreasit dhe te shkaktoje pankreatit akut biliar.

Per me shume informacion mbi kolelitiazen mund te lexoni Guret ne temth: simptomat, diagnoza dhe trajtimi.

Si lidhen alkooli dhe duhani me pankreatitin?

Perdorimi i rende dhe i zgjatur i alkoolit eshte faktor i rendesishem per pankreatit akut dhe kronik.

Megjithate, jo cdo person qe konsumon alkool zhvillon pankreatit dhe jo cdo pankreatit tek nje person qe pi alkool shkaktohet domosdoshmerisht nga alkooli.

Duhani eshte gjithashtu faktor risku i pavarur per pankreatitin kronik dhe progresionin e tij.

Personat me pankreatit duhet te diskutojne nderprerjen e alkoolit dhe duhanit me ekipin mjekesor.

A mund te shkaktojne triglycerides pankreatit?

Po. Hypertriglyceridemia e rende mund te shkaktoje pankreatit akut.

ACG rekomandon qe, kur nuk gjenden gure dhe nuk ka histori te qarte te perdorimit te rende te alkoolit, te kontrollohen triglycerides.

Nje nivel mbi rreth 1000 mg/dL e ben hypertriglyceridemia nje shkak shume me te mundshem.

Po calcium?

Hypercalcemia mund te jete gjithashtu shkak dhe mund te lidhet, per shembull, me hyperparathyroidism ose semundje te tjera.

Po barnat?

Disa barna lidhen me pankreatitin, por drug-induced pancreatitis eshte me pak i zakonshem se guret dhe alkooli.

Mjeku duhet te shqyrtoje lidhjen kohore, shkaqe te tjera dhe evidencen per barin konkret para se nje medikament te etiketohet si shkaktar.

Si diagnostikohet pankreatiti akut?

Pankreatiti akut diagnostikohet zakonisht kur plotesohen te pakten 2 nga 3 kriteret standarde.

1. Dhimbje abdominale ne perputhje me pankreatitin akut.
2. Lipase ose amylase te pakten 3 here mbi kufirin e siperm normal.
3. Imazheri karakteristike per pankreatit akut.

Cila analize eshte me e rendesishme: lipase apo amylase?

Lipase eshte zakonisht analiza pankreatike me e dobishme per pankreatitin akut.

Por nje lipase e rritur nuk duhet interpretuar pa kontekst klinik.

Lipase mund te rritet edhe ne gjendje te tjera dhe nje vlere e larte nuk tregon automatikisht sa i rende eshte pankreatiti.

Perseritja e lipases çdo dite zakonisht nuk perdoret per te matur rikuperimin kur diagnoza eshte vendosur dhe ecuria klinike eshte e qarte.

Cfare imazherie perdoret?

Ekografia abdominale

Ekografia rekomandohet ne pankreatitin akut per te kerkuar nje shkak biliar, sidomos gure ne fshikezen e temthit.

Nese ekzaminimi i pare eshte i paqarte, mund te perseritet.

CT

CT nuk duhet bere rutinë ne momentin e pranimit vetem per te percaktuar ashpersine.

Perdoret sidomos kur:

• diagnoza nuk eshte e qarte;
• pacienti nuk po permiresohet pas rreth 48-72 oresh;
• dyshohet nekroze ose komplikacion tjeter.

MRI dhe MRCP

MRI mund te vleresoje pankreasin dhe komplikacionet, ndersa MRCP eshte vecanerisht e dobishme per kanalet biliare dhe pankreatike.

EUS

Endoscopic ultrasound mund te ndihmoje kur shkaku mbetet i paqarte, sidomos per microlithiasis, gure te vegjel, ndryshime pankreatike dhe disa tumore.

Si trajtohet pankreatiti akut?

Trajtimi kryesor eshte suportiv dhe synon te mbaje qarkullimin, ushqyerjen dhe kontrollin e dhimbjes ndersa trajtohet shkaku.

Menaxhimi mund te perfshije:

• monitorim te shenjave vitale;
• lengje intravenoze sipas gjendjes;
• analgesia;
• ushqyerje te hershme kur tolerohet;
• monitorim te veshkave, frymemarrjes dhe komplikacioneve;
• trajtim specifik te shkakut.

Cilat lengje perdoren?

Udhezimet ACG 2024 favorizojne rehidrim te moderuar, te individualizuar, me reassessment te shpeshte.

Lactated Ringer solution preferohet zakonisht ndaj normal saline per fluid resuscitation te pankreatitit akut.

A duhet pankreasi te “pushoje” pa ushqim?

Jo ne pankreatitin akut te lehte. Ushqyerja orale e hershme rekomandohet sapo pacienti ta toleroje.

ACG rekomandon qe ne forme te lehte ushqimi oral te filloje heret, zakonisht brenda 24-48 oresh, pa pritur domosdoshmerisht normalizimin e enzimave.

Nje diete solide me permbajtje te ulet ose te moderuar yndyre mund te fillohet sipas tolerances.

Po kur pacienti nuk mund te haje?

Ne pankreatit te moderuar ose te rende, kur ushqyerja orale nuk eshte e mundur, preferohet enteral nutrition permes traktit gastrointestinal.

Parenteral nutrition nepermjet venes duhet shmangur kur zorra mund te perdoret, sepse enteral nutrition lidhet me rezultate me te mira.

A duhen antibiotike ne pankreatitin akut?

Antibiotiket nuk rekomandohen rutinë per pankreatitin akut ose nekrozen sterile.

Antibiotiket perdoren kur ka:

• kolangit;
• infected pancreatic necrosis te dyshuar ose te konfirmuar;
• pneumoni;
• urinary infection;
• ose infeksion tjeter bakterial.

Kur duhet ERCP ne pankreatitin biliar?

ERCP nuk behet rutinë per cdo pankreatit te shkaktuar nga guret.

ERCP ka rol te rendesishem kur ka:

• acute cholangitis;
• evidence te forta per obstruksion biliar qe vazhdon;
• gur te bllokuar ne common bile duct qe duhet hequr.

Kur pankreatiti biliar nuk shoqerohet me kolangit, ACG preferon trajtim mjekesor ndaj ERCP-se rutinë te hershme.

Kur hiqet fshikeza e temthit pas pankreatitit?

Ne pankreatitin akut biliar te lehte, kolecistektomia rekomandohet zakonisht gjate te njejtit shtrim, para daljes nga spitali.

Kjo ul riskun e:

• nje episodi tjeter pankreatiti;
• kolecistitit;
• koledokolitiazes;
• kolangitit.

Ne pankreatitin e rende me nekroze ose komplikacione lokale, koha e operacionit mund te shtyhet deri sa gjendja te stabilizohet.

Cilat jane komplikacionet e pankreatitit akut?

Shumica e rasteve jane te lehta, por disa zhvillojne komplikacione serioze.

Keto mund te perfshijne:

• acute kidney injury;
• respiratory failure;
• shock;
• pancreatic necrosis;
• infected necrosis;
• fluid collections;
• pseudocyst;
• walled-off necrosis;
• gjakderdhje;
• sepsis;
• venous thrombosis ne disa paciente.

A operohet nekroza menjehere?

Jo automatikisht.

Nekroza sterile zakonisht nuk trajtohet me antibiotike ose operacion vetem sepse eshte e pranishme.

Kur ka infected necrosis ose simptoma/komplikacione qe kerkojne nderhyrje, qasja moderne favorizon teknika endoskopike ose radiologjike dhe, kur pacienti eshte stabil, shtyrjen e nderhyrjes rreth 4-6 jave kur eshte e mundur.

Si diagnostikohet pankreatiti kronik?

Pankreatiti kronik diagnostikohet kryesisht nga historia klinike dhe imazheria e pankreasit.

ACG rekomandon si ekzaminim te pare:

• CT; ose
• MRI/MRCP.

EUS perdoret kur diagnoza mbetet e paqarte pas imazherise cross-sectional.

Secretin-enhanced MRCP mund te ndihmoje ne raste te zgjedhura kur dyshimi mbetet i larte.

Imazheria mund te tregoje:

• calcifications;
• ndryshime te kanalit pankreatik;
• atrofi;
• strictures;
• stones ne kanal;
• pseudocysts;
• komplikacione te tjera.

Cfare eshte insuficienca pankreatike ekzokrine?

Exocrine pancreatic insufficiency, EPI, ndodh kur pankreasi nuk dergon mjaftueshem enzima tretese ne zorre per te tretur dhe perthithur ushqimin normalisht.

Pankreatiti kronik eshte nje nga gjendjet me risk te larte per EPI.

Shenjat mund te perfshijne:

• steatorrhea, feçe yndyrore dhe te veshtira per t’u shplare;
• diarre;
• fryrje dhe gazra;
• humbje peshe;
• kequshqyerje;
• mungese te vitaminave A, D, E dhe K.

Cili eshte testi fillestar?

Fecal elastase eshte nje nga testet fillestare me praktike per EPI.

Sipas AGA:

• me pak se 100 mcg/g mbeshtet fort insuficiencen ekzokrine;
• 100-200 mcg/g konsiderohet rezultat i ndermjetem dhe duhet interpretuar ne kontekst.

Mostra duhet te jete feçe solide ose gjysme-solide, sepse diarreja shume ujore mund ta holloje rezultatin.

Si trajtohet EPI?

Kur EPI konfirmohet, pancreatic enzyme replacement therapy, PERT, eshte trajtimi standard.

Enzimat merren gjate vakteve dhe snacks qe te perzihen me ushqimin.

Doza rregullohet sipas simptomave, ushqimit, peshes dhe pergjigjes klinike.

A mund te shkaktoje pankreatiti diabet?

Po. Demtimi i pankreasit mund te ule prodhimin e insulines dhe te shkaktoje diabet sekondar ndaj semundjes pankreatike.

Kjo forme njihet shpesh si pancreatogenic diabetes ose type 3c diabetes.

Mund te shfaqet pas:

• pankreatitit kronik;
• episodeve te perseritura te pankreatitit;
• kirurgjise pankreatike;
• semundjeve te tjera qe demtojne pankreasin.

Pacientet me pankreatit kronik duhet te monitorohen periodikisht edhe per crregullime te glukozes.

Si trajtohet pankreatiti kronik?

Trajtimi synon te kontrolloje dhimbjen, te ruaje ushqyerjen, te trajtoje insuficiencen pankreatike dhe diabetin dhe te menaxhoje bllokimet ose komplikacionet strukturore.

Alkooli dhe duhani

Ndalimi i alkoolit dhe duhanit eshte pjese shume e rendesishme e menaxhimit.

Ushqyerja

Pacientet nuk duhet te kufizojne yndyren ne menyre ekstreme nese kane EPI te trajtuar me enzima.

Qellimi eshte ushqyerje e mjaftueshme, peshe e qendrueshme dhe korrigjim i mungesave vitaminike.

Dhimbja

Trajtimi mund te perfshije:

• analgesia te individualizuar;
• menaxhim multidisiplinar te dhimbjes;
• EUS-guided celiac plexus intervention ne paciente te zgjedhur;
• trajtim endoskopik te gurit ose strictures te kanalit;
• kirurgji ne semundje obstruktive te zgjedhur.

Endoskopia ose kirurgjia

Kur dhimbja lidhet me obstruction te kanalit pankreatik nga gure ose strictures, trajtimi endoskopik mund te perdoret ne paciente te zgjedhur.

Per pacientet me chronic obstructive pancreatitis dhe dhimbje qe nuk kontrollohet, kirurgjia mund te jape kontroll me te qendrueshem te dhimbjes se nderhyrjet endoskopike te perseritura ne disa situata.

Total pancreatectomy with islet autotransplantation

Ky eshte trajtim shume i specializuar per nje grup te vogel pacientesh me pankreatit kronik te rende dhe dhimbje refraktare. Nuk eshte trajtim rutinë.