Cfare jane semundjet e kockave?

Kocka nuk eshte nje strukture e vdekur. Ajo eshte ind i gjalle qe ndryshon vazhdimisht nepermjet proceseve te formimit dhe shperberjes.

Kockat mbeshtesin trupin, mbrojne organet, ndihmojne levizjen dhe sherbejne si rezervuar per minerale si kalciumi dhe fosfori.

Semundjet e kockave mund te ndikojne ne densitetin mineral, strukturen, mineralizimin, qarkullimin e gjakut, zhvillimin ose integritetin e indit kockor.

Shkaqet mund te perfshijne:

• moshen dhe ndryshimet hormonale;
• faktoret gjenetike;
• mungesa ushqyese;
• semundje kronike;
• infeksione;
• demtime ose trauma;
• barna te caktuara;
• tumore.

1. Osteoporoza

Osteoporoza zhvillohet kur ulet masa dhe densiteti mineral i kockave ose ndryshon struktura e tyre, duke rritur rrezikun per fraktura.

Shpesh quhet nje semundje “e heshtur”, sepse mund te mos shkaktoje simptoma derisa te ndodhe nje frakture.

Frakturat osteoporotike ndodhin shpesh ne:

• ije;
• vertebra;
• kycin e dores.

Cilet jane faktoret e rrezikut?

• rritja e moshes;
• menopauza dhe ulja e estrogjenit;
• historia familjare e osteoporozes ose fraktures se ijes;
• pesha e ulet trupore;
• mungesa e aktivitetit fizik;
• duhanpirja;
• konsum i larte i alkoolit;
• marrje e pamjaftueshme e kalciumit ose vitamines D;
• perdorimi afatgjate i glukokortikoideve;
• disa semundje hormonale, gastrointestinale ose inflamatore.

Si diagnostikohet?

Testi me i perdorur per matjen e densitetit mineral kockor eshte DXA ose DEXA, zakonisht ne ije dhe shtylle kurrizore.

Rezultati interpretohet bashke me moshen, historine e frakturave dhe faktoret e tjere te rrezikut.

Si trajtohet?

Trajtimi mund te perfshije aktivitet fizik te pershtatshem, parandalimin e renieve, kalcium dhe vitamine D te mjaftueshme, korrigjimin e shkaqeve sekondare dhe, kur rreziku i fraktures eshte i larte, barna per osteoporozen.

2. Osteopenia ose densiteti i ulet kockor

Osteopenia do te thote se densiteti mineral i kockes eshte me i ulet se vlera e pritur, por jo aq i ulet sa kriteri densitometrik per osteoporoze.

Tek grate pas menopauzes dhe meshkujt 50 vjec ose me shume, nje T-score nga -1.0 deri mbi -2.5 pershkruhet zakonisht si densitet i ulet kockor.

Nje T-score prej -2.5 ose me i ulet eshte ne intervalin densitometrik te osteoporozes.

Osteopenia nuk do te thote automatikisht se nevojiten barna. Rreziku i fraktures, frakturat e meparshme dhe faktoret e tjere percaktojne planin individual.

3. Semundja Paget e kockave

Semundja Paget eshte nje crregullim kronik i procesit normal te rimodelimit kockor.

Kocka e prekur mund te zmadhohet, te deformohet dhe te jete me e dobet se kocka normale.

Prek me shpesh:

• legenin;
• shtyllen kurrizore;
• kafken;
• femurin;
• tibien.

Shume persona nuk kane simptoma. Tek te tjere mund te shfaqen dhimbje kockash, deformim, fraktura, artrit afer kockes se prekur ose humbje degjimi kur preket kafka.

Cfare e shkakton?

Shkaku i sakte nuk dihet. Faktoret gjenetike duket se luajne rol. Jane studiuar edhe faktore mjedisore dhe virale, por nuk eshte vertetuar nje virus i vetem si shkaktar.

Si diagnostikohet?

Radiografia, fosfataza alkaline ne gjak dhe ne disa raste skanimi i kockave mund te ndihmojne ne diagnoze dhe ne percaktimin e shtrirjes.

Kur kerkohet trajtim, bisfosfonatet jane nder terapite kryesore.

4. Osteogenesis imperfecta

Osteogenesis imperfecta (OI), e njohur edhe si semundja e kockave te brishta, eshte nje grup crregullimesh gjenetike qe shkaktojne kocka qe thyhen me lehte se normalisht.

Shume forma lidhen me ndryshime ne genet qe ndikojne ne prodhimin ose strukturen e kolagjenit tip I, por ekzistojne edhe forma me mekanizma gjenetike te tjere.

Shenjat mund te perfshijne:

• fraktura pas traumave te vogla;
• shtat te shkurter ne disa forma;
• deformime kockore;
• skolioze;
• sklera blu ose gri ne disa tipe;
• probleme dentare;
• humbje degjimi ne disa paciente.

5. Osteonekroza ose nekroza avaskulare

Osteonekroza ndodh kur furnizimi me gjak i nje pjese te kockes nderpritet ose reduktohet mjaftueshem sa indi kockor te demtohet dhe te vdese.

Me kalimin e kohes siperfaqja e kockes mund te shembet dhe te demtoje artikulacionin.

Vendi me i zakonshem eshte koka e femurit ne ije, por mund te preken edhe gjuri, shpatulla dhe kocka te tjera.

Faktoret e rrezikut

• fraktura ose dislokimi i artikulacionit;
• perdorimi i glukokortikoideve;
• konsum i larte i alkoolit;
• disa semundje autoimune ose hematologjike;
• disa trajtime mjekesore;
• ne disa raste nuk identifikohet shkaku.

MRI mund ta zbuloje semundjen me heret se radiografia ne disa raste. Trajtimi varet nga faza dhe mund te perfshije uljen e ngarkeses, trajtime te tjera mbeshtetese dhe shpesh nderhyrje kirurgjikale.

6. Osteomieliti

Osteomieliti eshte infeksion i kockes, zakonisht bakterial.

Mikroorganizmat mund te arrijne ne kocke:

• permes gjakut;
• nga nje plage e thelle;
• pas nje frakture te hapur;
• pas nje operacioni;
• nga infeksione te indeve perreth.

Simptomat mund te perfshijne:

• dhimbje te lokalizuar;
• enjtje;
• skuqje ose ngrohtesi;
• temperature;
• sekrecion nga nje plage ne disa raste.

7. Displazia fibroze

Displazia fibroze ndodh kur indi normal kockor zevendesohet nga ind fibroz anormal.

Kjo mund ta dobesoje kocken dhe te shkaktoje:

• dhimbje;
• deformime;
• perkulje te kockes;
• fraktura.

Mund te preke vetem nje kocke ose disa kocka.

Shkaktohet nga nje ndryshim gjenetik qe ndodh pas konceptimit dhe nuk trashegohet zakonisht nga prindi tek femija.

Displazia fibroze gjithashtu nuk “perhapet” nga nje kocke ne nje tjeter.

8. Osteomalacia dhe rakiti

Osteomalacia

Osteomalacia eshte mineralizim i pamjaftueshem i kockes tek te rriturit, duke e bere kocken me te bute dhe me te dobet.

Shkaku me i zakonshem lidhet me mungesen ose metabolizmin e crregulluar te vitamines D, por mund te perfshihen edhe probleme me kalciumin, fosfatin, veshkat, melcine ose perthithjen ne zorre.

Simptomat mund te perfshijne:

• dhimbje kockash;
• dobesi muskulare;
• veshtiresi ne ecje;
• fraktura me trauma te vogla.

Rakiti

Rakiti eshte crregullim i mineralizimit te kockave ne rritje tek femijet.

Shkaku mund te jete mungesa e vitamines D, kalciumit ose fosfatit, por ekzistojne edhe forma gjenetike dhe metabolike.

Mund te shkaktoje rritje te demtuar, dhimbje, dobesi dhe deformime kockore.

9. Tumoret dhe kanceri i kockave

Tumoret e kockave mund te jene beninje ose malinje.

Kanceri primar i kockes

Kanceri primar fillon ne vete indin e kockes.

Disa lloje jane:

• osteosarkoma;
• sarkoma Ewing;
• chondrosarcoma;
• tumore te tjera me te rralla.

Metastazat ne kocka

Nje tumor qe fillon, per shembull, ne gji, prostate ose mushkeri dhe perhapet ne kocke quhet metastaze kockore.

Ai nuk klasifikohet si kancer primar i kockes; vazhdon te jete kancer i organit ku ka filluar.

Cilat shenja mund te kerkojne kontroll?

• dhimbje kockore e vazhdueshme;
• dhimbje qe perkeqesohet ose zgjon pacientin naten;
• enjtje ose mase;
• frakture pa traume te mjaftueshme per ta shpjeguar;
• simptoma te tjera te pashpjeguara.

10. A eshte osteoartriti semundje e kockave?

Osteoartriti perfshihej ne artikullin e vjeter si nje semundje e kockes, por teknikisht klasifikohet me mire si semundje degjenerative e artikulacionit.

Ai mund te ndryshoje edhe kocken nen kerce dhe te krijoje osteofite, por semundja prek te gjithe artikulacionin: kercin, sinoviumin, ligamentet, meniskun ne gju dhe kocken.

Per kete arsye osteoartriti eshte i lidhur ngushte me shendetin muskuloskeletal, por nuk eshte e njejta kategori me osteoporozen ose osteomalacine.

11. Semundjet autoimune dhe shendeti i kockave

Lupusi, artriti reumatoid, semundja celiake dhe disa semundje te tjera mund te rrisin rrezikun e humbjes se mases kockore.

Por keto nuk klasifikohen vete si semundje primare te kockave.

Rreziku mund te rritet per shkak te:

• inflamacionit kronik;
• uljes se aktivitetit fizik;
• keqperthithjes se kalciumit ose vitamines D;
• ndryshimeve hormonale;
• perdorimit afatgjate te kortikosteroideve.

Diabeti tip 1 gjithashtu shoqerohet me rrezik me te larte frakturash, por nuk duhet listuar thjesht si nje “semundje e kockes”.

Si diagnostikohen semundjet e kockave?

Nuk ekziston nje test i vetem qe diagnostikon te gjitha semundjet kockore.

Testet zgjidhen sipas simptomave dhe semundjes qe dyshohet.

Cfare mund te beni per te mbajtur kockat te shendetshme?

Jo cdo semundje kockore mund te parandalohet, vecanerisht ato gjenetike, por shendeti i pergjithshem i kockave mund te mbeshtetet me disa masa.

• merrni kalcium te mjaftueshem nga nje diete e ekuilibruar;
• siguroni vitamine D te mjaftueshme sipas nevojes individuale;
• kryeni ushtrime me mbajtje peshe dhe force kur jane te sigurta;
• mos pini duhan;
• kufizoni alkoolin;
• mbani peshe te pershtatshme;
• parandaloni reniet, vecanerisht ne moshe te madhe;
• kontrolloni semundjet kronike;
• diskutoni me mjekun perdorimin afatgjate te kortikosteroideve;
• mos merrni kalcium ose vitamine D ne doza te larta pa indikacion.

Pyetje te shpeshta per semundjet e kockave