Çfarë është fibromialgjia dhe a është sëmundje e muskujve?

Fibromialgjia është një gjendje kronike e karakterizuar nga dhimbje të përhapura në trup, lodhje, gjumë joçlodhës dhe, shpesh, vështirësi përqendrimi ose kujtese. Dhimbja mund të ndihet në muskuj, pranë nyjeve, në shpinë ose në pjesë të tjera të trupit, edhe kur nuk gjendet një dëmtim që shpjegon gjithë intensitetin e saj.

Sot fibromialgjia kuptohet kryesisht si një çrregullim i përpunimit dhe modulimit të dhimbjes nga sistemi nervor; përdoret edhe termi dhimbje nociplastike. Kjo do të thotë se ndjeshmëria ndaj sinjaleve të dhimbjes është rritur. Dhimbja është reale; mungesa e inflamacionit në analizat rutinë nuk e bën atë të imagjinuar.

Fibromialgjia nuk është zakonisht sëmundje inflamatore që shkatërron nyjet dhe nuk dëmton drejtpërdrejt muskujt si një miopati inflamatore. Megjithatë, mund të kufizojë rëndë funksionimin, punën, gjumin dhe cilësinë e jetës; për disa pacientë simptomat janë të vazhdueshme ose shumë të forta.

Nuk ekziston ende një kurë që e zhduk përfundimisht fibromialgjinë, por ekzistojnë trajtime që mund të përmirësojnë gjumin, funksionin, aktivitetin dhe dhimbjen. Një plan realist përqendrohet te qëllimet që kanë rëndësi për pacientin, jo te premtimi i zhdukjes së çdo simptome.

Cilat janë simptomat kryesore të fibromialgjisë?

Dhimbja e përhapur është simptoma kryesore. Mund të ndihet si djegie, rëndesë, therje, dhembje e thellë apo ndjeshmëri e tepruar ndaj prekjes. Zakonisht prek më shumë se një zonë dhe mund të lëvizë ose të ndryshojë në intensitet nga dita në ditë.

Lodhja dhe gjumi joçlodhës janë shumë të zakonshëm: pacienti mund të flejë shumë orë dhe sërish të zgjohet i rraskapitur. Mund të ketë vështirësi për të fjetur, zgjime të shpeshta dhe përkeqësim të lodhjes pas një dite me aktivitete më të shumta.

Mjegulla mendore (fibro fog) përfshin vështirësi në përqendrim, kujtesë afatshkurtër, planifikim ose gjetje fjalësh. Disa persona kanë dhimbje koke, migrenë, ndjeshmëri ndaj dritës apo zhurmës dhe parehati nga temperatura.

Mund të bashkëshoqërohen zorra e irrituar (IBS), fryrja, dhimbjet e barkut, shqetësime të urinimit, ndjesi shpimi gjilpërash, ngurtësi dhe probleme të humorit. Ankthi dhe depresioni mund të bashkëekzistojnë, por nuk janë të nevojshëm për diagnozën dhe nuk e shkaktojnë domosdoshmërisht dhimbjen.

Simptomat mund të përmirësohen dhe të përkeqësohen në periudha të ndryshme. Ndryshimet e gjumit, stresi, një sëmundje tjetër ose mbingarkesa fizike mund të ndikojnë, por nuk ka një shkaktar të njëjtë për çdo pacient.

Pse zhvillohet fibromialgjia dhe kush rrezikohet më shumë?

Shkaku i saktë nuk është përcaktuar. Studimet sugjerojnë një kombinim të predispozicionit gjenetik, ndryshimeve në rrugët nervore të përpunimit të dhimbjes, faktorëve të gjumit dhe ndikimeve të ndryshme biologjike e mjedisore. Nuk ka prova se fibromialgjia shkaktohet përgjithësisht nga ‘qarkullimi i dobët i gjakut në muskuj’.

Fibromialgjia diagnostikohet më shpesh te gratë, por prek edhe burrat, fëmijët dhe persona të çdo moshe. Historia familjare mund të rrisë mundësinë, por shumica e personave me simptoma nuk kanë nevojë për një analizë gjenetike.

Ndonjëherë simptomat fillojnë ose rëndohen pas infeksioneve, traumave, operacioneve apo periudhave të stresit të madh. Kjo është një lidhje e vërejtur te disa pacientë, jo provë se një ngjarje e vetme e shkakton gjithmonë fibromialgjinë.

Fibromialgjia mund të bashkëekzistojë me osteoartritin, artritin reumatoid, lupusin, dhimbjet kronike të shpinës dhe probleme të tjera. Në këto raste duhet trajtuar edhe sëmundja tjetër, sepse jo çdo dhimbje e pacientit duhet t’i atribuohet fibromialgjisë.

Si vendoset diagnoza dhe a duhen ende 11 nga 18 pika të dhimbshme?

Diagnoza e fibromialgjisë është klinike, e bazuar te përhapja dhe kohëzgjatja e dhimbjes, ngarkesa e simptomave, historia dhe ekzaminimi i pacientit. Nuk ekziston një analizë gjaku, radiografi apo rezonancë që ta vërtetojë vetë këtë gjendje.

Kriteri i vjetër ’11 nga 18 pika të dhimbshme’ i përket klasifikimit ACR të vitit 1990 dhe nuk është më një kusht i domosdoshëm. Kriteret e rishikuara ACR 2016 përdorin Indeksin e Dhimbjes së Përhapur (WPI) dhe Shkallën e Rëndesësisë së Simptomave (SSS), krahas dhimbjes në të paktën katër nga pesë rajone të trupit dhe simptomave për të paktën tre muaj.

Një pacient plotëson pragun për pikëzimin e simptomave kur ka WPI ≥7 me SSS ≥5, ose WPI 4–6 me SSS ≥9, së bashku me kriteret e tjera. Këto janë mjete ndihmëse për vlerësimin klinik, jo një test që duhet përdorur pa mjekun. Dhimbjet e nofullës, gjoksit dhe barkut nuk llogariten për kriterin e katër nga pesë rajoneve.

Fibromialgjia nuk është thjesht diagnozë ‘me përjashtim’: mund të identifikohet pozitivisht nga modeli i simptomave dhe mund të ekzistojë njëkohësisht me artrit ose një sëmundje tjetër. Megjithatë, shenja si nyje dukshëm të fryra, dobësi objektive muskulore, ethe të zgjatura ose humbje peshe kërkojnë hetim të veçantë.

Kur diagnoza është e paqartë, mjeku i familjes mund të kërkojë vlerësim nga reumatologu ose specialisti i dhimbjes. Nuk është e nevojshme që çdo pacient të bëjë të gjitha analizat dhe imazheritë e mundshme para se të marrë një plan kujdesi.

Cilat analiza ndihmojnë të dallohen sëmundje të tjera?

Hemograma mund të ndihmojë për aneminë ose shenja të tjera; TSH për hipotiroidizmin; ESR/CRP për inflamacionin kur dyshohet sëmundje reumatizmale. Sipas simptomave mund të kontrollohen vitamina B12, funksioni i veshkave, kalciumi, kreatinkinaza (CK) ose analiza të tjera.

Analizat nuk janë detyrimisht të gjitha normale te një pacient me fibromialgji, sepse ai mund të ketë edhe një gjendje tjetër, si anemi, sëmundje tiroide ose artrit. Përkundrazi, një CRP normale ose një radiografi pa ndryshime nuk e konfirmon vetë fibromialgjinë.

Shenja si nyje të enjtura me sinovit, skuqje e vazhdueshme, temperaturë, dobësi progresive, ndryshime të ndjeshmërisë ose gjak në urinë nuk duhen shpjeguar automatikisht nga fibromialgjia. Mjeku mund të kërkojë analiza autoimune, imazheri ose ekzaminim neurologjik kur ekziston indikacion.

Nëse lodhja shoqërohet me gërhitje të fortë, ndalim të frymëmarrjes gjatë gjumit ose përgjumje të tepruar, duhet vlerësuar edhe apnea e gjumit. Nëse ka dobësi ekstreme pas sforcimit me përkeqësim të vonuar e të zgjatur, mund të nevojitet vlerësim për një gjendje tjetër, si ME/CFS.

Për leximin e analizave të zakonshme, shihni hemoglobinën dhe aneminë dhe analizat e gjëndrës tiroide.

Si ndryshon fibromialgjia nga artriti dhe sëmundjet autoimune?

Fibromialgjia jep dhimbje të përhapur dhe ndjeshmëri të rritur, por zakonisht pa inflamacion të nyjeve ose dëmtim strukturor që shpjegon simptomat. Artriti inflamator mund të shkaktojë sinovit, enjtje objektive, ngurtësi të zgjatur në mëngjes dhe ndryshime në analiza ose imazheri.

Osteoartriti shpesh shkakton dhimbje më të lokalizuar në nyje specifike, të lidhur me lëvizjen ose ngarkesën. Miopatitë inflamatore mund të japin dobësi të vërtetë të muskujve, për shembull vështirësi në ngritjen nga karrigia ose në ngritjen e krahëve, jo vetëm dhimbje.

Hipotiroidizmi mund të japë lodhje dhe dhimbje muskulore; anemia mund të shkaktojë dobësi dhe lodhje. Problemet neurologjike ose infeksionet e caktuara mund të kërkojnë hetime të tjera. Diagnozat mund të bashkëekzistojnë, prandaj nevojitet një vlerësim i plotë por i synuar.

Lexoni sëmundjet reumatizmale dhe sëmundje që mund të ngjajnë me ato reumatizmale.

A ndihmojnë ushtrimet fizike dhe si të filloni pa përkeqësuar dhimbjen?

Lëvizja e përshtatur individualisht është një nga ndërhyrjet me mbështetjen më të mirë shkencore. EULAR i jep rekomandim të fortë ushtrimeve, ndërsa NICE këshillon programe të mbikëqyrura për dhimbjen kronike primare. Mund të përfshihen ecja, biçikleta e lehtë, ushtrimet në ujë, forcimi gradual ose fleksibiliteti.

Filloni me një nivel aktiviteti që mund ta toleroni. Për disa pacientë kjo mund të nënkuptojë vetëm pak minuta lëvizjeje të butë dhe pushime ndërmjet aktivitetit. Rriteni ngarkesën gradualisht, sipas tolerancës; një program tepër intensiv mund të përkeqësojë simptomat dhe të ulë vazhdimësinë.

Menaxhimi i ritmit të aktiviteteve (pacing) ndihmon të shmangen ciklet kur në një ditë të mirë pacienti bën tepër dhe më pas i duhen disa ditë për t’u rikuperuar. Planifikoni punët, pushimet dhe aktivitetet me synim qëndrueshmërinë, jo performancën maksimale.

Nëse keni përkeqësim të theksuar dhe të zgjatur pas sforcimit, marramendje gjatë qëndrimit në këmbë ose një problem tjetër që kufizon ushtrimet, konsultohuni me mjekun para se të rrisni aktivitetin. Ushtrimet nuk duhen imponuar me objektiva të njëjtë për të gjithë.

Fizioterapisti mund të ndihmojë të krijohet një program i përshtatur; qëllimi është përmirësimi i funksionimit dhe i besimit te lëvizja, pa e minimizuar dhimbjen.

Si ndihmojnë gjumi, CBT dhe ACT në fibromialgji?

Gjumi i pamjaftueshëm ose joçlodhës mund ta rrisë ndjeshmërinë ndaj dhimbjes. Mbani orare sa më të qëndrueshme të gjumit dhe zgjimit, kufizoni kafeinën vonë, rregulloni mjedisin e dhomës dhe diskutoni vlerësimin e apnesë së gjumit kur ka gërhitje ose ndërprerje të frymëmarrjes.

Terapia njohëse-sjellore (CBT) për dhimbjen dhe terapia e pranimit dhe angazhimit (ACT) mund të ndihmojnë në menaxhimin e dhimbjes, gjumit, stresit dhe pjesëmarrjes në aktivitetet e rëndësishme. Këto terapi nuk nënkuptojnë se dhimbja është vetëm psikologjike.

Teknika të relaksimit, meditimi, frymëmarrja e kontrolluar ose aktivitetet e këndshme mund të ndihmojnë disa pacientë. Efekti ndryshon dhe këto masa janë plotësuese të kujdesit shëndetësor, jo prova se pacienti mund ta kontrollojë të gjithë sëmundjen vetëm me ‘mendim pozitiv’.

Nëse ka depresion, ankth ose pagjumësi klinike, ato meritojnë diagnostikim dhe trajtim të veçantë. Qëllimi është të përmirësohet shëndeti i përgjithshëm dhe kapaciteti për të funksionuar, jo të përjashtohet fibromialgjia si diagnozë.

Cilat barna mund të përdoren dhe cilat duhen shmangur?

Medikamentet zgjidhen sipas simptomave dhe historisë mjekësore, jo si kurë e vetme për të gjithë. Për dhimbjen kronike primare, NICE NG193 lejon të merret në konsideratë një antidepresant, për shembull duloksetina ose amitriptilina, pas diskutimit të përfitimeve dhe rreziqeve; këto barna mund të ndihmojnë edhe pa depresion të diagnostikuar.

Në SHBA, duloksetina, milnaciprani dhe pregabalina kanë përdorime të miratuara për fibromialgjinë. Megjithatë, udhëzimet ndryshojnë: NICE këshillon të mos fillohen rutinë gabapentinoidë, opioide, NSAID ose paracetamol vetëm për dhimbjen kronike primare, për shkak të raportit të kufizuar përfitim-rrezik. Disponueshmëria dhe indikacionet në Shqipëri duhen verifikuar.

Pregabalina mund të sjellë marramendje, përgjumje, shtim në peshë dhe varësi ose vështirësi gjatë ndërprerjes te disa persona. Antidepresantët mund të japin efekte anësore dhe ndërveprime, prandaj kërkojnë vlerësim të barnave të tjera dhe plan të qartë monitorimi.

Opioidet e forta, kortikosteroidet e përdorura për fibromialgjinë dhe trajtimet e përsëritura antiinflamatore pa indikacion tjetër zakonisht nuk rekomandohen, sepse nuk trajtojnë mekanizmin kryesor dhe mund të shkaktojnë dëme. Një pacient që i merr tashmë nuk duhet t’i ndërpresë menjëherë pa një plan të sigurt mjekësor.

Zgjedhja e barnave duhet rishikuar sipas përmirësimit real në aktivitet, gjumë dhe dhimbje. Nëse një bar jep pak përfitim ose shumë efekte anësore, mjeku mund të rekomandojë ndryshim gradual ose ndërprerje të kontrolluar.

Si të jetoni me fibromialgjinë dhe çfarë të prisni nga trajtimi?

Një plan i dobishëm përcakton disa objektiva konkretë, si ecja për një kohë të shkurtër pa përkeqësim të madh, gjumi më i mirë, përballimi i një dite pune ose rikthimi gradual në aktivitetet familjare. Matja e përparimit nuk duhet të kufizohet vetëm te shkalla numerike e dhimbjes.

Mbani një përshkrim të thjeshtë të gjumit, aktiviteteve, simptomave dhe barnave. Kjo mund të ndihmojë të kuptoni se çfarë e rëndon ose e përmirëson gjendjen, pa ju detyruar të monitoroni çdo simptomë gjatë gjithë ditës.

Nuk ka një ‘dietë të fibromialgjisë’ të provuar që e shëron sëmundjen. Ushqyerja e balancuar dhe trajtimi i çdo mungese ushqyese të konfirmuar janë të arsyeshme, por suplementet, detoksifikimet dhe kufizimet ekstreme ushqimore nuk duhet të reklamohen si kurë.

Nëse punoni ose studioni, mund të ndihmojnë pushimet e planifikuara, ndryshimi i pozicionit, fleksibiliteti i orarit ose përshtatje ergonomike. Mbështetja psikologjike dhe sociale është e dobishme pa e mohuar natyrën biologjike të dhimbjes.

Prognoza është individuale. Fibromialgjia nuk shkakton zakonisht dëmtim progresiv të nyjeve, por simptomat mund të jenë afatgjata. Me mbështetje dhe trajtim të përshtatur, shumë persona përmirësojnë cilësinë e jetës; disa kanë nevojë për mbështetje të vazhdueshme.

Kur nuk duhet t’ia atribuoni dhimbjen fibromialgjisë?

Ethet e vazhdueshme, nyja e nxehtë dhe e fryrë, rënia e pashpjeguar në peshë, dobësia muskulore që po përparon ose simptomat e reja neurologjike kërkojnë vlerësim për një diagnozë tjetër. Fibromialgjia mund të bashkëekzistojë me sëmundje të tjera serioze.

Dhimbja e fortë e gjoksit, vështirësia e rëndë në frymëmarrje, humbja e vetëdijes, dobësia e papritur e një krahu ose këmbë, çrregullimi i të folurit janë shenja që kërkojnë urgjencën, edhe nëse pacienti ka një histori fibromialgjie.

Humbja e re e kontrollit të urinës ose jashtëqitjes, mpirja në zonën e shalës ose dobësia progresive e këmbëve kërkojnë vlerësim urgjent për probleme të mundshme neurologjike/spinale, jo vetëm qetësues.

Nëse dhimbja e përhapur ose lodhja është e re, shumë më e rëndë ose ndryshon dukshëm nga modeli i mëparshëm, planifikoni kontroll. Për një gjendje të qëndrueshme pa shenja alarmuese, mjeku i familjes, reumatologu ose specialisti i dhimbjes mund të ndihmojë të përshtatet plani.

Pyetje të shpeshta për fibromialgjinë (FAQ)

Artikuj të lidhur

• Sëmundjet reumatizmale: llojet dhe simptomat
• Sëmundjet që mund të ngjajnë me reumatizmën
• Artriti: ndryshimet nga fibromialgjia
• Sëmundjet e tiroides dhe analizat
• Anemia dhe lodhja: hemoglobina e ulët
• Këshilla për menaxhimin e dhimbjeve reumatizmale

Referenca mjekësore

• NIAMS (NIH) – Fibromyalgia: Symptoms and Treatments
• ACR 2016 – Revised Fibromyalgia Diagnostic Criteria
• NICE NG193 – Chronic Primary Pain Management
• EULAR – Revised Recommendations for Fibromyalgia
• NHS – Diagnosis of Fibromyalgia
• NHS – Treatment of Fibromyalgia
• The Diagnosis of Fibromyalgia Syndrome – Clinical Review