Cfare eshte kanceri i pankreasit?

Pankreasi eshte nje organ qe ndodhet ne pjesen e siperme te barkut, pas stomakut dhe prane duodenit, melcise, shpretkes dhe eneve te medha te gjakut.

Ai ka dy funksione kryesore:

• funksion ekzokrin – prodhon enzima qe ndihmojne tretjen;
• funksion endokrin – prodhon hormone si insulina dhe glucagon.

Kanceri zhvillohet kur qelizat fitojne ndryshime qe u lejojne te shumohen, te shmangin mekanizmat normale te kontrollit dhe, ne disa raste, te perhapen ne inde ose organe te tjera.

Cilat jane llojet kryesore te tumoreve pankreatike?

Kanceri ekzokrin

Pjesa me e madhe e kancereve malinje te pankreasit jane tumore ekzokrine.

Forma me e zakonshme eshte pancreatic ductal adenocarcinoma, PDAC, e cila zakonisht zhvillohet nga qelizat e sistemit duktal te pankreasit.

Kur ne kete artikull perdorim termin “kancer pankreatik”, zakonisht i referohemi kesaj forme, pervec rasteve kur specifikohet ndryshe.

Tumoret neuroendokrine pankreatike

Pancreatic neuroendocrine tumors, ose pNETs, zhvillohen nga qelizat neuroendokrine te pankreasit.

Ato jane shume me te rralla dhe biologjia e tyre eshte e ndryshme nga adenokarcinoma duktale.

Disa prodhojne hormone dhe mund te shkaktojne sindroma specifike, si:

• insulinoma;
• gastrinoma;
• glucagonoma;
• VIPoma;
• somatostatinoma.

Cilat jane simptomat e kancerit te pankreasit?

Ne fazat e hershme mund te mos kete simptoma ose simptomat mund te jene jo specifike.

Shenjat e mundshme perfshijne:

• zverdhje te lekures ose syve;
• urine te erret;
• jashteqitje te zbehta;
• kruarje te lekures nga bllokimi biliar;
• dhimbje ne pjesen e siperme te barkut;
• dhimbje qe mund te perhapet ne shpine;
• humbje oreksi;
• humbje te pashpjeguar ne peshe;
• lodhje;
• nauze ose te vjella;
• ndryshim te funksionit tretës;
• diabet te ri ose perkeqesim te papritur te diabetit ekzistues;
• pankreatit pa shkak te qarte ne disa paciente;
• tromboze venoze ne disa raste.

Cila eshte lidhja mes diabetit dhe kancerit te pankreasit?

Lidhja eshte komplekse.

Diabeti afatgjate lidhet me nje risk me te larte statistikor per kancer pankreatik. Nga ana tjeter, nje tumor pankreatik mund te ndryshoje metabolizmin dhe te kontribuoje ne shfaqjen e diabetit te ri.

Kjo nuk do te thote se diabeti i ri tek nje person eshte zakonisht kancer. Diabeti tip 2 eshte shume me i zakonshem se kanceri pankreatik.

Megjithate, diabeti qe shfaqet papritur ne moshe me te madhe, sidomos kur shoqerohet me humbje te pashpjeguar ne peshe ose simptoma te tjera alarmuese, mund te kerkoje vleresim me te kujdesshem.

Cilet faktore lidhen me risk me te larte?

Faktoret e njohur ose te lidhur me risk me te larte perfshijne:

• duhanpirjen;
• moshen me te madhe;
• peshen e tepert dhe obezitetin;
• diabetin;
• pankreatitin kronik;
• pankreatitin hereditare;
• histori familjare te kancerit pankreatik;
• disa variante gjenetike te trasheguara dhe sindroma hereditare.

Inflamacioni afatgjate i pankreasit quhet pankreatit kronik. Per nje shpjegim te semundjes mund te lexoni cfare eshte pankreatiti dhe cilat simptoma shkakton.

Gjendje hereditare qe mund te rrisin riskun

Ne varesi te gjenit dhe historise familjare, risku mund te rritet me variante patogjene ne gjene si:

• BRCA1;
• BRCA2;
• PALB2;
• ATM;
• CDKN2A;
• STK11;
• gjene te Lynch syndrome;
• gjene te tjera ne situata specifike.

A ekziston screening-u per kancerin e pankreasit?

Nuk ekziston aktualisht nje test rutinor screening-u per popullaten e pergjithshme.

CA 19-9, eko abdominale rutine ose analiza te zakonshme gjaku nuk jane metoda te pershtatshme per screening te personave me risk mesatar pa simptoma.

Surveillance mund te merret ne konsiderate tek persona te zgjedhur me risk te larte gjenetik ose familjar.

Programet e specializuara mund te perdorin:

• MRI/MRCP;
• endoscopic ultrasound, EUS;
• ose kombinim/alternim te tyre.

Mosha kur fillon surveillance varet nga sindroma ose varianti gjenetik dhe historia familjare.

Si diagnostikohet kanceri i pankreasit?

Kur simptomat ose nje gjetje ne imazheri ngre dyshimin, vleresimi zakonisht perfshin kombinim te imazherise, analizave dhe patologjise.

CT me protokoll pankreatik

CT multidetector me kontrast dhe faza te pershtatura per pankreasin eshte nje nga ekzaminimet kryesore.

Ai ndihmon ne vleresimin e:

• tumorit;
• eneve kryesore te gjakut;
• nyjeve limfatike;
• melcise dhe organeve te tjera;
• mundesise se rezeksionit kirurgjikal.

MRI dhe MRCP

MRI mund te perdoret si ekzaminim plotesues ose alternativ ne situata te zgjedhura.

MRCP jep informacion te detajuar per kanalet biliare dhe pankreatike.

Endoscopic ultrasound, EUS

EUS vendos nje probe ultratingulli shume afer pankreasit nepermjet endoskopise.

Mund te perdoret per:

• vleresimin e nje mase;
• vleresimin e strukturave perreth;
• marrjen e materialit per biopsi.

PET/CT

PET/CT mund te perdoret ne disa situata, por nuk zevendeson CT me protokoll pankreatik si test baze per cdo pacient.

Cfare tregon CA 19-9?

CA 19-9 eshte nje marker tumoral qe mund te jete i rritur tek shume paciente me adenokarcinome pankreatike.

Megjithate, ai ka kufizime te rendesishme.

CA 19-9 mund te rritet edhe pa kancer

Mund te rritet ne gjendje si:

• bllokimi i kanaleve biliare;
• cholangitis;
• pankreatiti;
• gjendje te tjera beninje.

Nje vlere normale nuk e perjashton kancerin

Disa tumore nuk prodhojne shume CA 19-9 dhe disa persona biologjikisht nuk mund ta prodhojne markerin ne menyre te zakonshme.

A nevojitet biopsi?

Biopsia jep material qe patologu e ekzaminon per te percaktuar llojin e tumorit.

Nje menyre shume e perdorur eshte marrja e materialit nen drejtimin e EUS.

Konfirmimi patologjik eshte vecanerisht i rendesishem para trajtimit sistemik si kimioterapia ose kur diagnoza nuk eshte e sigurt.

Ne nje lezion qe duket qartesisht resectable, menyra dhe koha e biopsise mund te vendosen nga ekipi multidisiplinar. Prandaj nuk duhet supozuar se cdo person ndjek pikerisht te njejten rruge diagnostike.

Si stadifikohet kanceri pankreatik?

Pervec sistemit TNM, per planifikimin praktik te trajtimit mjeket e ndajne shpesh adenokarcinomen pankreatike ne kater grupe klinike.

Ky klasifikim ka rendesi sepse kirurgjia nuk eshte e pershtatshme ne te njejten menyre per secilin grup.

A duhet bere testim gjenetik?

Po. Udhezimet moderne rekomandojne testim germline per variante te trasheguara tek personat me kancer pankreatik.

Testimi germline zakonisht kryhet ne gjak ose peshtyme dhe mund te identifikoje variante qe:

• mund te ndikojne zgjedhjen e trajtimit;
• mund te tregojne risk per kancere te tjera;
• mund te kene rendesi per familjaret biologjike.

Kjo eshte me e gjere se vetem BRCA1 dhe BRCA2.

Po testimi i tumorit?

Profilizimi molekular i tumorit mund te kerkoje ndryshime qe lidhen me terapi te caktuara.

Shembuj te biomarkereve potencialisht te rendesishem perfshijne, sipas rastit:

• BRCA1/2 dhe ndryshime te tjera te homologous recombination repair;
• MSI-H ose mismatch repair deficiency;
• NTRK gene fusion;
• BRAF V600E;
• RET fusion;
• NRG1 fusion;
• ndryshime te tjera te targetueshme me te rralla.

Si trajtohet kanceri i pankreasit?

Trajtimi duhet te planifikohet nga nje ekip multidisiplinar me eksperience ne tumoret pankreatike.

Ekipi mund te perfshije:

• onkologun mjekesor;
• kirurgun hepatobiliopancreatik;
• gastroenterologun dhe endoskopistin;
• radiologun;
• patologun;
• onkologun e radioterapise;
• specialistin e gjenetikes;
• specialiste te ushqyerjes dhe kujdesit paliativ.

Kur mund te kryhet kirurgjia?

Kirurgjia ofron mundesine me te madhe per trajtim me intent kurativ kur tumori mund te hiqet plotesisht.

Megjithate, kirurgjia zakonisht eshte vetem nje pjese e trajtimit dhe terapia sistemike ka rol te rendesishem.

Pancreaticoduodenectomy – Whipple

Per tumoret ne koken e pankreasit mund te kryhet procedura Whipple.

Zakonisht hiqen:

• koka e pankreasit;
• duodeni;
• fshikeza e temthit;
• nje pjese e kanalit biliar;
• nyje limfatike rajonale;
• dhe, sipas teknikes dhe situates, mund te perfshihet ose jo pjese e stomakut.

Distal pancreatectomy

Per tumoret ne trup ose bisht te pankreasit mund te hiqet pjesa distale e pankreasit, shpesh bashke me shpretken.

Total pancreatectomy

Heqja e gjithe pankreasit behet vetem ne situata te zgjedhura dhe nuk eshte operacioni standard per cdo tumor te madh.

Pas total pancreatectomy personi ka nevoje per:

• insuline per shkak te humbjes se prodhimit endokrin;
• pancreatic enzyme replacement therapy per tretjen.

Cfare roli ka kimioterapia?

Kimioterapia mund te perdoret:

• para operacionit – neoadjuvant;
• pas operacionit – adjuvant;
• per locally advanced disease;
• per semundje metastatike.

Semundja resectable ose borderline resectable

Ne semundjen borderline resectable, trajtimi sistemik para operacionit perdoret shpesh per te trajtuar semundjen mikroskopike dhe per te zgjedhur pacientet qe mund te perfitojne nga rezeksioni.

Edhe ne semundjen qartesisht resectable mund te diskutohet trajtim para operacionit ne situata te zgjedhura, ndersa ne paciente te tjere kirurgjia mund te kryhet fillimisht dhe te pasohet nga kimioterapia.

Pas rezeksionit, pacientet qe jane mjaftueshem te afte mund te marrin regjim adjuvant si modified FOLFIRINOX; alternativa te tjera zgjidhen sipas performances, komorbiditeteve dhe situates individuale.

Semundja metastatike

Regjimet e trajtimit mund te perfshijne, sipas gjendjes se pacientit:

• FOLFIRINOX ose modified FOLFIRINOX;
• NALIRIFOX;
• gemcitabine plus nab-paclitaxel;
• regjime me intensitet me te ulet tek pacientet qe nuk tolerojne terapi intensive;
• terapi te tjera sipas linjes se trajtimit dhe biomarkereve.

Nuk ekziston nje regjim qe eshte me i miri per cdo pacient.

Terapia e targetuar dhe imunoterapia

Shumica e pacienteve nuk kane nje biomarker qe lejon terapi te targetuar, por testimi molekular mund te identifikoje nje grup te vogel ku trajtimi ndryshon.

BRCA dhe terapi me platinum/PARP

Disa tumore me variante patogjene ne BRCA1, BRCA2 ose gjene te lidhura mund te jene me te ndjeshem ndaj kimioterapise me platinum.

Tek paciente te zgjedhur me germline BRCA-mutated metastatic pancreatic cancer qe nuk ka progresuar pas kimioterapise se linjes se pare me platinum, olaparib mund te perdoret si maintenance therapy.

MSI-H ose dMMR

Nje numer i vogel tumoresh pankreatike jane mismatch repair deficient ose MSI-H dhe mund te jene kandidate per checkpoint immunotherapy sipas indikacionit onkologjik.

Fusions dhe mutacione te rralla

Ne tumore me biomarkere te caktuar mund te ekzistojne terapi specifike per ndryshime si NTRK, RET, BRAF ose NRG1.

Cfare roli ka radioterapia?

Radioterapia nuk perdoret ne menyre identike tek cdo pacient me kancer pankreatik.

Ajo mund te konsiderohet ne situata te zgjedhura, perfshire:

• disa raste borderline resectable;
• locally advanced disease pas ose bashke me terapi sistemike;
• kontrollin lokal te simptomave;
• situata te tjera te percaktuara nga ekipi multidisiplinar.

Roli dhe koha e radioterapise varen nga anatomia, trajtimi sistemik dhe qellimi i terapise.

Kujdesi mbeshtetes eshte pjese e trajtimit te kancerit

Kujdesi paliativ nuk do te thote se trajtimi kunder kancerit eshte ndalur.

Ai mund te filloje heret dhe te punoje paralelisht me kimioterapine ose trajtime te tjera.

Verdheza nga bllokimi biliar

Nje tumor ne koken e pankreasit mund te bllokoje kanalin biliar.

Ne situata te caktuara mund te vendoset stent endoskopik ose drenazh tjeter per te lehtesuar bllokimin.

Dhimbja

Dhimbja mund te trajtohet me kombinim te:

• analgjezikeve;
• opioideve kur jane te indikuara;
• radioterapise ne situata te zgjedhura;
• celiac plexus block ose neurolysis ne disa paciente;
• strategjive te tjera te menaxhimit te dhimbjes.

Injeksionet me steroide nuk jane trajtimi standard universal per dhimbjen e kancerit pankreatik.

Insuficienca ekzokrine pankreatike

Kanceri ose kirurgjia mund te ulin prodhimin e enzimave pankreatike.

Shenja mund te jene:

• jashteqitje yndyrore;
• fryrje;
• humbje ne peshe;
• veshtiresi ne ruajtjen e ushqyerjes.

Pancreatic enzyme replacement therapy mund te ndihmoje kur ekziston insuficience ekzokrine.

Ushqyerja

Renia ne peshe dhe kequshqyerja jane te zakonshme dhe duhet te trajtohen aktivisht me ndihmen e ekipit onkologjik dhe dietologut klinik.

Mpiksjet e gjakut

Kanceri pankreatik lidhet me risk te rritur per venous thromboembolism. Enjtja ose dhimbja e nje kembe, dhimbja e gjoksit dhe gulcimi i papritur kerkojne vleresim te shpejte.

A duhet kerkuar second opinion?

Per nje diagnoze te kancerit pankreatik, vecanerisht kur po vendoset nese tumori eshte resectable ose borderline resectable, vleresimi ne nje qender me volum dhe eksperience ne kirurgjine pankreatike mund te jete me vlere.

Mund te kerkohet rishikim i:

• CT/MRI;
• patologjise;
• stadifikimit;
• rezektabilitetit;
• opsioneve neoadjuvante;
• testimit gjenetik dhe molekular;
• mundesive per clinical trials.