Çfarë është listerioza dhe si zhvillohet infeksioni?

Listerioza është infeksion i shkaktuar nga bakteri Listeria monocytogenes. Zakonisht merret përmes ushqimeve të kontaminuara dhe mund të shfaqet si gastroenterit i lehtë ose si infeksion invaziv, kur bakteri kalon përtej zorrëve dhe mund të prekë gjakun, trurin, placentën ose organe të tjera. Rrjedha e sëmundjes varet shumë nga mosha, shtatzënia dhe gjendja e imunitetit.

Te shumë persona të shëndetshëm konsumimi i baktereve nuk shkakton sëmundje të dukshme, ndërsa disa zhvillojnë diarre dhe të vjella që shpesh kalojnë brenda pak ditësh. Por te gratë shtatzëna, të porsalindurit, të rriturit në moshë të madhe dhe personat me imunitet të dobësuar, listerioza invazive mund të jetë kërcënuese për jetën dhe kërkon trajtim mjekësor.

Bakteri gjendet në mjedis dhe mund të kontaminojë ushqime gjatë përpunimit, transportit, ruajtjes ose përgatitjes. Një veçori e rëndësishme është se Listeria mund të rritet edhe në temperatura frigoriferike. Prandaj, ushqimi i mbajtur në frigorifer nuk është automatikisht pa rrezik dhe produktet e gatshme për konsum kërkojnë kujdes të veçantë.

Ky udhëzues dallon rrezikun e ekspozimit nga një infeksion i konfirmuar. Konsumimi i një ushqimi të tërhequr nga tregu nuk do të thotë domosdoshmërisht se jeni sëmurë. Nga ana tjetër, temperatura dhe simptomat sistemike pas një ekspozimi të njohur te një person me rrezik të lartë kërkojnë vlerësim klinik pa vonesë.

Kush është më i rrezikuar nga listerioza e rëndë?

Gratë shtatzëna kanë rrezik më të lartë për infeksion me Listeria sesa shumë të rritur të tjerë. CDC raporton se gratë shtatzëna kanë afërsisht dhjetëfish rrezik. Ndryshimet e sistemit imunitar gjatë shtatzënisë luajnë rol. Simptomat e nënës mund të jenë të lehta, por kalimi i infeksionit te fetusi mund të shkaktojë pasoja serioze.

Të porsalindurit janë veçanërisht vulnerabël, sepse sistemi i tyre imunitar është ende në zhvillim. Infeksioni mund të merret nga nëna përpara lindjes ose, në disa raste, rreth lindjes. Shenjat mund të përfshijnë vështirësi në ushqyerje, plogështi, temperaturë ose probleme frymëmarrjeje. Një foshnjë me shenja të tilla kërkon kontroll urgjent.

Personat 65 vjeç e lart dhe ata me imunitet të dobësuar nga kanceri, transplantet, HIV i avancuar ose trajtimet imunosupresive kanë rrezik të shtuar për bakteremi, sepsë dhe meningit. Edhe disa sëmundje kronike, përfshirë diabetin dhe sëmundjen e rëndë të mëlçisë apo veshkave, mund të rrisin vulnerabilitetin, sidomos kur shoqërohen me faktorë të tjerë.

Një person i shëndetshëm në moshë të re zakonisht ka rrezik më të vogël për formën invazive, por nuk ka imunitet absolut. Nuk ka arsye të bëhen analiza pas çdo vakti të dyshimtë kur personi nuk ka simptoma; përkundrazi, temperatura, përkeqësimi ose një gjendje e rëndë kërkojnë konsultë. Vendimet varen nga rreziku individual, jo vetëm nga mosha.

Si transmetohet listerioza dhe a është ngjitëse?

Rruga kryesore e infektimit është ushqimi i kontaminuar. Bakteret mund të jenë të pranishme në qumësht të papasterizuar, disa djathëra, produkte mishi të gatshme për konsum, peshk të tymosur të ruajtur në frigorifer, ushqime të përgatitura paraprakisht dhe produkte të freskëta të kontaminuara. Kontaminimi mund të ndodhë edhe pas gatimit gjatë paketimit ose prerjes.

Listerioza nuk konsiderohet infeksion seksualisht i transmetueshëm. Pohimi se transmetohet seksualisht është i pasaktë dhe është hequr nga versioni i ri. Kontakti i zakonshëm social me pacientin nuk është rruga tipike e përhapjes. Gjatë shtatzënisë, bakteri mund të kalojë nga nëna te fetusi përmes placentës; infeksionet neonatale mund të lidhen edhe me ekspozimin gjatë lindjes.

Ushqimet që kanë të njëjtën pamje, erë dhe shije si zakonisht mund të jenë të kontaminuara. Për këtë arsye nuk mund të mbështeteni vetëm te shqisat për të njohur një produkt të pasigurt. Njoftimet për tërheqje produktesh nga tregu, afatet e ruajtjes dhe praktikat e higjienës janë pjesë e rëndësishme e parandalimit.

Listeria mund të mbijetojë dhe të shumojë në frigorifer, por nxehtësia e mjaftueshme e shkatërron bakterin. Mbajtja e temperaturës së duhur të frigoriferit e ul rritjen, por nuk e eliminon plotësisht rrezikun. Gatimi i plotë, ngrohja e ushqimeve të gatshme për konsum kur rekomandohet dhe shmangia e kontaminimit të kryqëzuar janë më efektive.

Cilat ushqime lidhen më shpesh me rrezikun nga Listeria?

Produktet me rrezik të shtuar për disa grupe janë qumështi i papasterizuar dhe djathërat e prodhuar prej tij, mishrat e ftohtë të prera në dyqan ose hot dogët që konsumohen pa ngrohje, pateja e mbajtur në frigorifer, peshku i tymosur i paketuar në frigorifer, sallatat e përgatitura paraprakisht dhe filizat e pagatuar. Edhe perimet dhe frutat mund të kontaminohen.

Jo çdo djathë i bardhë, gjizë ose djathë i butë është automatikisht i pasigurt. Rreziku ndryshon sipas llojit, pasterizimit, kushteve të përgatitjes dhe ruajtjes. Për shtatzënat, zgjedhjet më të sigurta përfshijnë djathëra të caktuar të bërë me qumësht të pasterizuar, ndërsa disa djathëra të freskët të llojit queso fresco paraqesin rrezik edhe kur bëhen me qumësht të pasterizuar nëse konsumohen pa ngrohje.

Për mishrat e prerë në dyqan, hot dogët dhe disa sallame të përgatitura, CDC këshillon që personat në rrezik të lartë t’i konsumojnë vetëm pasi të jenë ngrohur deri në rreth 74°C ose derisa të jenë shumë të nxehta dhe të nxjerrin avull. Peshku i tymosur i ruajtur në frigorifer është më i sigurt kur është gatuar brenda një pjate të nxehtë ose kur përdoret produkt i qëndrueshëm në raft sipas etiketës.

Lexoni etiketën për pasterizimin dhe ruajtjen; mos konsumoni produkte të tërhequra nga tregu, edhe nëse janë brenda afatit. Ruani veçmas mishin e papërpunuar nga ushqimet e gatshme për konsum, lani mirë sipërfaqet dhe duart, dhe mos e mbani ushqimin e hapur përtej afatit të rekomanduar. Këto masa mbrojnë veçanërisht personat vulnerabël.

Cilat janë simptomat e listeriozës intestinale dhe invazive?

Forma intestinale mund të shkaktojë diarre, të vjella, dhimbje barku dhe ndonjëherë temperaturë. Sipas CDC, simptomat shpesh nisin brenda afërsisht 24 orëve pas ushqimit të kontaminuar dhe zakonisht zgjasin 1–3 ditë. Kjo formë është shpesh e lehtë dhe mund të kalojë pa trajtim të veçantë te persona me imunitet normal.

Listerioza invazive shfaqet kur bakteri kalon përtej zorrëve. Temperatura, dhimbjet e muskujve dhe lodhja mund të pasohen nga dhimbje koke, ngurtësi e qafës, konfuzion, humbje ekuilibri ose kriza konvulsive. Këto shenja mund të tregojnë infeksion të gjakut, meningit ose meningoencefalit dhe kërkojnë vlerësim të menjëhershëm.

Simptomat e formës invazive zakonisht fillojnë brenda rreth dy javëve, por intervali mund të jetë më i gjatë; CDC rekomandon vëmendje për simptoma të mundshme deri në dy muaj pas konsumimit të një produkti të kontaminuar të konfirmuar. Ky interval nuk do të thotë që çdo shqetësim i shfaqur gjatë kësaj kohe shkaktohet nga Listeria.

Te shtatzënat, mund të ketë vetëm temperaturë, lodhje, dhimbje muskujsh ose shenja të ngjashme me gripin. Te të porsalindurit, shenjat shpesh janë jospecifike: ushqyerje e dobët, përgjumje e pazakontë, temperaturë e lartë ose e ulët, frymëmarrje e vështirësuar dhe konvulsione. Asnjëra nga këto simptoma nuk duhet neglizhuar në grupet e rrezikut.

Listerioza gjatë shtatzënisë: çfarë rreziku ka për foshnjën?

Gjatë shtatzënisë, listerioza është e rëndësishme sepse infeksioni i nënës mund të jetë i lehtë, ndërsa ai i fetusit mund të jetë i rëndë. Bakteri mund të kalojë përmes placentës dhe të shkaktojë abort spontan, lindje të parakohshme, lindje të një fetusi të vdekur ose infeksion të rëndë të të porsalindurit. Këto ndërlikime nuk ndodhin në çdo rast, por kërkojnë parandalim dhe reagim të shpejtë.

Një grua shtatzënë që ka ngrënë një ushqim potencialisht të kontaminuar, por nuk ka simptoma, zakonisht nuk ka nevojë për analiza ose antibiotikë automatikë. CDC këshillon që të vëzhgohen simptomat dhe të kërkohet vlerësim nëse ato shfaqen. Kontakti me obstetrin është i dobishëm sidomos kur produkti është tërhequr zyrtarisht nga tregu ose kur gruaja ka shqetësime.

Nëse shtatzëna ka temperaturë dhe simptoma që mund të përputhen me listeriozën pas ekspozimit, duhet të kontaktojë menjëherë obstetër-gjinekologun. Mjeku mund të kërkojë hemokulturë dhe të fillojë trajtimin kur dyshimi për infeksion invaziv është i rëndësishëm, pa pritur rezultate që vonojnë kujdesin. Kontrollet e fetusit zgjidhen sipas javës së shtatzënisë dhe gjendjes së nënës.

Nëse ka vetëm shqetësime të lehta gastrointestinale pa temperaturë, menaxhimi mund të jetë vëzhgim ose analizë sipas rrezikut individual; nuk ekziston një rregull i vetëm për të gjitha shtatzënat. Çdo trajtim vendoset nga mjeku duke vlerësuar përfitimet dhe rreziqet. Konsumimi i ushqimit të dyshimtë nuk është diagnozë listerioze.

Si shfaqet listerioza te të porsalindurit?

Infeksioni neonatal mund të shfaqet herët, gjatë ditëve të para të jetës, ose më vonë në javët e para. Forma e hershme shpesh lidhet me transmetimin nga nëna te fetusi përmes placentës; te forma e vonshme burimi mund të jetë më pak i qartë dhe mund të lidhet me ekspozimin rreth lindjes ose në mjedisin e kujdesit shëndetësor.

Foshnja mund të refuzojë gjirin ose qumështin, të jetë shumë e përgjumur, e irrituar, të ketë frymëmarrje të shpejtë, temperaturë të lartë ose nën normale, ose të shfaqë ngjyrë të pazakontë të lëkurës. Në raste të rënda zhvillohen sepsë, pneumoni ose meningit. Këto shenja janë urgjente edhe kur nuk ka pasur dyshim të njohur për infeksion te nëna.

Diagnostikimi neonatal mbështetet në ekzaminimin e pediatrit, hemokulturat dhe, kur është e sigurt dhe e nevojshme, analizat e lëngut cerebrospinal. Te disa raste përdoren edhe analiza të placentës ose të mostrave të tjera. Trajtimi bëhet në spital dhe antibiotikët përshtaten me moshën, peshën, funksionin e veshkave dhe ashpërsinë e infeksionit.

Nuk është e saktë të thuhet se foshnjat marrin pa dallim të njëjtin regjim me të rriturit. Trajtimi neonatal përcaktohet nga neonatologu dhe infektologu pediatrik. Nëse foshnja nuk ushqehet, është e plogësht ose ka vështirësi në frymëmarrje, duhet kontaktuar urgjenca dhe jo të pritet një analizë ambulatore.

Si diagnostikohet listerioza? Hemokultura dhe lëngu cerebrospinal

Në listeriozën invazive, një provë e rëndësishme është identifikimi i bakterit nga një vend normalisht steril, si gjaku ose lëngu cerebrospinal. Kur pacienti ka temperaturë dhe faktorë rreziku, mjeku merr hemokultura dhe analiza të tjera sipas simptomave. Në dyshim për meningit, mund të nevojitet punksion lumbar, kur është klinikisht i sigurt.

Në shtatzëni mund të nevojitet edhe vlerësim obstetrik dhe, në disa rrethana, ekzaminim i placentës ose indeve të tjera sipas vendimit specialistik. Rezultatet mikrobiologjike ndihmojnë në përcaktimin e antibiotikut, por pacienti me dyshim të fortë për infeksion invaziv nuk duhet të lihet pa trajtim në pritje të konfirmimit.

Analizat e antitrupave kundër Listerias nuk rekomandohen për diagnostikimin individual, sepse kanë ndjeshmëri dhe specifikë të dobët. Edhe analiza rutinë e feçeve nuk është metodë e rekomanduar për të konfirmuar listeriozën invazive; bakteri mund të jetë i pranishëm kalimthi në zorrë pa shkaktuar sëmundje. Këto korrigjime zëvendësojnë pohimet e vjetra të artikullit.

Diagnoza diferenciale mund të përfshijë infeksione të tjera ushqimore, viroza, sepsë me shkaktarë të tjerë dhe meningit nga baktere të ndryshme. Mjeku vlerëson moshën, shtatzëninë, imunitetin, historinë e ushqimeve dhe gjetjet e ekzaminimit. Një rezultat negativ në një test të vetëm nuk e përjashton gjithmonë infeksionin e rëndë.

Si trajtohet listerioza dhe kur nevojitet spitali?

Trajtimi varet nga forma klinike. Gastroenteriti i lehtë te një person me imunitet normal shpesh kërkon kryesisht hidratim dhe kujdes mbështetës, jo domosdoshmërisht antibiotikë. Nga ana tjetër, listerioza invazive me bakteremi, sepsë, meningit ose infeksion gjatë shtatzënisë kërkon vlerësim të shpejtë dhe shpesh trajtim spitalor.

Ampicilina intravenoze është ndër antibiotikët kryesorë për listeriozën invazive; në disa situata mjeku mund të shtojë gentamicinë ose të zgjedhë alternativë sipas alergjive dhe gjendjes së veshkave. Kohëzgjatja ndryshon sipas organit të prekur, ashpërsisë dhe përgjigjes klinike. Për meningitin dhe infeksionet e rënda mund të nevojitet trajtim më i gjatë dhe monitorim i kujdesshëm.

Listeria monocytogenes ka rezistencë të natyrshme ndaj cefalosporinave, prandaj ceftriaksoni i vetëm nuk është trajtim i përshtatshëm për listeriozën. Ky dallim është veçanërisht i rëndësishëm kur mjekët zgjedhin trajtimin fillestar për meningit te një pacient me faktorë rreziku. Përzgjedhja e barnave mbetet detyrë e ekipit mjekësor.

Te shtatzënat dhe të porsalindurit trajtimi përshtatet sipas gjendjes së nënës ose fëmijës dhe monitorimit të nevojshëm. Nuk rekomandohet vetëpërdorimi i antibiotikëve pas konsumimit të një ushqimi të dyshimtë. Pacientët me shenja të sepsës, meningitit ose dehidratim të rëndë kanë nevojë për trajtim urgjent dhe jo për këshilla të përgjithshme në shtëpi.

Çfarë të bëni nëse keni konsumuar ushqim të kontaminuar?

Së pari, kontrolloni nëse produkti është përfshirë në një njoftim zyrtar të tërheqjes nga tregu. Mos e konsumoni më dhe ndiqni udhëzimet për kthimin ose hedhjen. Pastroni raftet e frigoriferit, enët, dërrasat e prerjes dhe sipërfaqet që kanë pasur kontakt me produktin, për të shmangur kontaminimin e ushqimeve të tjera.

Nëse nuk keni simptoma, edhe kur jeni në një grup me rrezik të lartë, CDC vëren se shumica e ekspertëve nuk rekomandojnë automatikisht analiza ose antibiotikë. Shënoni datën e konsumimit dhe vëzhgoni nëse shfaqet temperaturë ose ndonjë shenjë e infeksionit gjatë javëve në vijim. Personat shtatzënë mund të kontaktojnë obstetrin për këshillim individual.

Nëse keni simptoma të lehta pa temperaturë, veçanërisht në shtatzëni ose kur jeni imunokomprometuar, telefononi mjekun. Sipas rrethanave mund të rekomandohet vëzhgim ose hemokulturë. Nuk ka prova që çdo shqetësim i lehtë pas ekspozimit përfiton nga antibiotikët. Mjeku duhet të vlerësojë edhe shkaqe të tjera të simptomave.

Nëse keni temperaturë, dhimbje muskujsh, përkeqësim ose shenja të listeriozës invazive, kontaktoni menjëherë mjekun. Te një person me rrezik të lartë, veçanërisht shtatzënë, me temperaturë pas një ekspozimi të dokumentuar, vlerësimi mund të përfshijë hemokulturë dhe trajtim të menjëhershëm. Konfuzioni, ngurtësimi i qafës dhe konvulsionet kërkojnë urgjencë.

Cilat komplikacione mund të shkaktojë listerioza?

Në formën invazive, bakteri mund të shkaktojë bakteremi, sepsë, meningit ose meningoencefalit. Disa pacientë zhvillojnë edhe infeksione të kyçeve, kockave, valvulave të zemrës ose vendndodhje të tjera të trupit. Rreziku i komplikacioneve është më i lartë te pacientët në moshë të madhe dhe te personat me imunitet të dobësuar.

Infeksioni i sistemit nervor mund të japë dhimbje koke, ndryshime të vetëdijes, konvulsione ose vështirësi neurologjike. Pas një infeksioni të rëndë mund të nevojitet ndjekje për dëgjimin, lëvizjen, kujtesën dhe aftësinë për t’u rikthyer në aktivitetet e zakonshme. Kjo varet nga vendndodhja e infeksionit dhe nga ecuria klinike.

Në shtatzëni, komplikacionet mund të përfshijnë abort spontan, lindje para kohe, lindje të një fetusi të vdekur dhe sepsë ose meningit neonatal. Këto pasoja janë arsye për këshilla parandaluese të qarta, por nuk duhet krijuar përshtypja se çdo ekspozim me Listeria çon në dëmtim të fetusit.

Nuk duhet t’u paraqiten të gjithë pacientëve shifra të njëjta vdekshmërie. Rreziku ndryshon sipas moshës, grupit të pacientëve, formës së sëmundjes dhe qasjes ndaj trajtimit. Një pohim i përgjithshëm si «50% te të gjitha foshnjat» nuk është i përshtatshëm pa përcaktuar popullatën dhe burimin e shifrës.

Si të parandaloni listeriozën në shtëpi?

Zgjidhni qumësht dhe produkte të pasterizuara; shmangni ushqimet e papërpunuara ose të pagatuara mirë, veçanërisht në shtatzëni. Për mishrat e gatshëm për konsum të ruajtur në frigorifer, preferoni ngrohjen e plotë kur rekomandohet. Ndiqni udhëzimet për djathërat dhe peshkun e tymosur, duke marrë parasysh llojin e produktit dhe mënyrën e përgatitjes.

Lani duart dhe sipërfaqet para dhe pas përgatitjes së ushqimit. Mbajeni mishin e papërpunuar larg sallatave dhe ushqimeve të gatshme, pastroni frigoriferin dhe mos e ruani ushqimin më gjatë se afatet e rekomanduara. Produktet e tërhequra nga tregu nuk bëhen automatikisht të sigurta vetëm sepse nuk kanë erë ose shije të pazakontë.

Frigoriferi duhet të mbahet në temperaturë të ulët të përshtatshme dhe ushqimet që prishen duhet të futen shpejt në të, por kjo nuk e shkatërron Listerian. Gatimi dhe ngrohja e mjaftueshme janë të rëndësishme. Kur kujdeseni për një grua shtatzënë, një të moshuar ose pacient imunokomprometuar, siguria ushqimore duhet të zbatohet nga të gjithë që përgatisin ushqimin.

Informacioni mbi infeksionet bakteriale të sistemit nervor mund të gjendet te artikulli për meningitin. Për një tjetër shkaktar bakterial të meningitit, shihni sëmundjen nga pneumokoku. Këto sëmundje nuk transmetohen domosdoshmërisht me të njëjtën rrugë dhe nuk trajtohen me të njëjtën skemë antibiotike.

Pyetje të shpeshta për listeriozën (FAQ)

Artikuj të lidhur

• • Meningiti: simptomat dhe trajtimi
• • Sëmundja nga pneumokoku
• • Vaksinimi dhe kujdesi shëndetësor i fëmijëve

Referenca mjekësore

• • CDC – Caring for Patients with Listeriosis
• • CDC – Clinical Overview of Listeriosis
• • CDC – Symptoms of Listeria Infection
• • CDC – Safer Food Choices for Pregnant Women
• • CDC – About Listeria Infection
• • OBSH – Listeriosis
• • NHS – Listeriosis