Cfare jane shytat?

Shytat, ose mumps, jane nje semundje infektive e shkaktuar nga virusi i shytave.

Virusi mund te infektoje rruget respiratore dhe me pas te perhapet ne organizem. Shenja me karakteristike eshte inflamacioni i gjendrave te peshtymes, sidomos i gjendrave parotide.

Gjendrat parotide ndodhen ne te dy anet e fytyres, perpara dhe poshte vesheve.

Kur inflamohen, mund te krijojne pamjen tipike te:

• faqeve te fryra;
• nofulles se enjtur;
• dhimbjes prane veshit;
• veshtiresise ose dhimbjes gjate pertypjes.

A eshte “parotiti” i njejte me “shytat”?

Jo gjithmone.

Parotiti pershkruan inflamacionin e gjendres parotide, ndersa shytat jane infeksioni specifik nga virusi mumps.

Virusi i shytave eshte nje shkak klasik i parotitit, por jo i vetmi.

Si transmetohen shytat?

Virusi perhapet nga njeriu tek njeriu kryesisht nepermjet:

• pikave respiratore nga kollitja ose teshtima;
• kontaktit te afert me peshtymen;
• puthjes;
• ndarjes se gotave ose eneve qe kane peshtyme te fresket;
• kontaktit te afert dhe te zgjatur ne ambiente te mbipopulluara.

Shperthimet mund te ndodhin edhe ne popullata me shkalle te larte vaksinimi, sidomos ne ambiente ku njerezit kane kontakt shume te afert dhe te shpeshte.

Sa kohe pas ekspozimit shfaqen simptomat?

Periudha e inkubacionit eshte zakonisht 16-18 dite.

Intervali i mundshem eshte afersisht 12-25 dite pas ekspozimit.

Kjo do te thote se nje person mund te duket plotesisht mire per disa jave pas kontaktit me virusin.

Cilat jane simptomat e shytave?

Disa persona nuk zhvillojne simptoma ose kane vetem simptoma te lehta respiratore.

Para enjtjes se parotides mund te shfaqen:

• temperature e ulet;
• dhimbje koke;
• dhimbje muskulore;
• lodhje;
• humbje oreksi.

Enjtja e parotides

Simptoma me tipike eshte dhimbja dhe enjtja e nje ose te dy gjendrave parotide.

Mund te ndodhe qe:

• te fryhet fillimisht vetem njera ane;
• ana tjeter te fryhet me vone;
• te fryhet vetem nje ane gjate gjithe semundjes;
• te inflamohen edhe gjendrat submandibulare ose sublinguale.

Enjtja zakonisht arrin kulmin brenda 1-3 ditesh dhe pastaj fillon te ulet.

Shumica e pacienteve sherohen plotesisht brenda rreth dy javesh.

Sa kohe eshte nje person me shytat ngjites?

Transmetimi eshte me i mundshem nga rreth 2 dite para deri ne 5 dite pas fillimit te enjtjes se gjendres parotide.

Per kete arsye personi me shytat duhet:

• te qendroje ne shtepi;
• te shmange shkollen, punen dhe kontaktet e aferta;
• te mos ndaje gota, shishe ose ene;
• te mbuloje kollitjen dhe teshtimen;
• te laje duart rregullisht.

Cilat jane komplikacionet e shytave?

Shumica e pacienteve sherohen pa pasoja serioze.

Komplikacionet jane me te zakonshme tek adoleshentet dhe te rriturit sesa tek femijet e vegjel dhe mund te ndodhin edhe pa enjtje tipike te parotides.

Shytat dhe inflamacioni i testikujve

Orkiti eshte nje nga komplikacionet me te njohura tek meshkujt pas pubertetit.

Shenjat mund te perfshijne:

• dhimbje te forte ne testikul;
• enjtje;
• ndjeshmeri;
• temperature;
• nauze ose te vjella.

Zakonisht preket vetem nje testikul.

Dhimbja e forte e papritur e testikulit duhet vleresuar urgjent sepse duhet perjashtuar edhe torsioni testikular, i cili eshte urgjence kirurgjikale.

Shytat dhe pankreasi

Virusi mund te shkaktoje pankreatit, megjithese ky komplikacion eshte i pazakonte.

Shenjat mund te perfshijne:

• dhimbje te forte ne pjesen e siperme te barkut;
• dhimbje qe mund te perhapet ne shpine;
• nauze;
• te vjella;
• temperature.

Gjendrat e peshtymes prodhojne amilaze, prandaj shytat mund te rrisin amilazen edhe pa pankreatit. Per interpretimin e amilazes dhe lipazes lexoni udhezuesin per amilazen dhe lipazen e rritur .

Si diagnostikohen shytat?

Pamja klinike mund te ngreje dyshimin, por parotiti ka edhe shkaqe te tjera. Per kete arsye, kur dyshohet mumps rekomandohet testim laboratorik.

RT-PCR nga tamponi bukal

Testi molekular real-time RT-PCR nga nje moster e marre nga pjesa e brendshme e faqes prane gjendres parotide eshte metoda e preferuar per konfirmimin laboratorik.

Mostra duhet marre sa me shpejt pas fillimit te enjtjes.

Po IgM?

IgM mund te ndihmoje ne diagnoze, por nuk eshte testi me i mire per konfirmim.

Tek personat e vaksinuar, pergjigjja IgM mund te jete:

• e dobet;
• e vonuar;
• ose te mos zbulohet fare.

Po IgG?

Nje IgG pozitiv mund te tregoje vaksinim ose infeksion te kaluar, por nuk eshte prove e sigurt se personi eshte plotesisht i mbrojtur nga infeksioni aktual.

Cfare tjeter mund te shkaktoje enjtjen e parotides?

Mjeku mund te marre ne konsiderate:

• infeksione bakteriale te gjendres se peshtymes;
• viruse te tjera;
• influenza;
• Epstein-Barr virus;
• cytomegalovirus;
• parainfluenza;
• gure ose bllokim te kanalit te peshtymes;
• semundje autoimune;
• shkaqe te tjera te gjendrave te peshtymes.

Si trajtohen shytat?

Nuk ekziston nje antiviral specifik qe eliminon virusin e shytave.

Trajtimi ne shumicen e rasteve eshte mbeshtetes:

• pushim;
• lengje te mjaftueshme;
• ushqime te buta kur pertypja dhemb;
• kompresa te ftohta ose te ngrohta mbi gjendren e enjtur;
• paracetamol per temperature ose dhimbje sipas dozes se duhur;
• ibuprofen kur eshte i pershtatshem per pacientin.

A duhen antibiotike?

Jo per shytat, sepse semundja shkaktohet nga virus.

Antibiotiket perdoren vetem nese mjeku diagnostikon nje infeksion bakterial te vecante.

Si parandalohen shytat?

Mbrojtja kryesore eshte vaksina qe permban komponentin kunder mumps, zakonisht MMR:

• Measles – fruthi;
• Mumps – shytat;
• Rubella – rubeola.

Ne disa vende perdoret edhe MMRV, qe perfshin edhe vaksinen kunder variceles.

Programet moderne rutine perdorin zakonisht dy doza te vaksines qe permban mumps.

Mosha e sakte e dozave duhet ndjekur sipas kalendarit kombetar te vaksinimit dhe historise individuale.

Per sigurine e vaksinave, dozat e humbura dhe situatat e vecanta lexoni vaksinimin e femijeve dhe pyetjet me te shpeshta te prinderve .

A duhet doza e trete?

Jo si doze rutine per te gjithe.

Gjate nje outbreak-u, autoritetet e shendetit publik mund te rekomandojne nje doze shtese MMR per persona qe konsiderohen ne rrezik te shtuar per ekspozim.

Nese keni marre tashme dy doza, mos kerkoni automatikisht nje doze te trete pa rekomandim te sherbimit shendetesor ose autoritetit publik.

Cfare duhet bere pas kontaktit me nje person me shytat?

Nese keni pasur kontakt te afert:

1. kontrolloni dokumentacionin e vaksinimit;
2. njoftoni mjekun nese nuk jeni vaksinuar ose nuk e dini statusin;
3. monitoroni simptomat per rreth 25 dite pas ekspozimit;
4. shmangni kontakte me rrezik te larte nese autoritetet shendetesore japin kete udhezim;
5. izolohuni dhe telefononi mjekun nese shfaqen simptoma.

Shytat gjate shtatzanise

Shytat gjate shtatzanise nuk jane provuar se shkaktojne nje sindrome specifike anomalish kongjenitale.

Studimet e vjetra per nje lidhje te mundshme me abortin spontan ne tremujorin e pare kane dhene rezultate jo te qendrueshme dhe nuk duhet paraqitur si rrezik i sigurt.

Nje grua shtatzene qe ka qene ne kontakt me shytat ose zhvillon simptoma duhet te kontaktoje obstetrin ose mjekun.

Kur duhet te kontaktoni mjekun?

Kontaktoni mjekun nese:

• keni enjtje te nje ose te dy aneve te nofulles;
• keni pasur kontakt me nje rast te konfirmuar;
• keni temperature dhe dhimbje te gjendrave te peshtymes;
• nuk e dini statusin e vaksinimit;
• keni dhimbje ose enjtje testikulare;
• keni dhimbje te forte barku;
• keni ndryshim te degjimit;
• simptomat po perkeqesohen.

Pyetje te shpeshta per shytat