Mpox (Lija e Majmunëve): Simptomat, Transmetimi dhe Trajtimi
SHËNDETI A–Z · INFEKSIONET VIRALE TË LËKURËS
Mpox (lija e majmunëve): çfarë është dhe si ta dalloni?
Mpox, e njohur më parë si lija e majmunëve, është një infeksion viral që mund të shkaktojë lezione të dhimbshme në lëkurë ose në mukozë, temperaturë, dhimbje trupi dhe zmadhim të nyjeve limfatike. Përhapet kryesisht nga kontakti i ngushtë fizik me një person të infektuar, përfshirë kontaktin intim, dhe ndonjëherë përmes sendeve të kontaminuara. Shumica e njerëzve shërohen brenda 2–4 javësh, por disa zhvillojnë komplikacione dhe kanë nevojë për trajtim specialistik. PCR nga lezionet është testi kryesor për diagnozën.
Një skuqje e pazakontë, një plagë e dhimbshme në organet gjenitale ose disa flluska në lëkurë mund të kenë shumë shkaqe. Mpox është një mundësi, por nuk mund të konfirmohet nga fotografia apo pamja e lezionit. Një vizitë e planifikuar në mënyrë të sigurt dhe testimi kur është i nevojshëm ndihmojnë të shmanget përhapja.
Mpox nuk është një sëmundje që prek vetëm një grup të caktuar njerëzish. Çdokush mund të infektohet pas ekspozimit të përshtatshëm; rreziku varet nga kontaktet dhe rrethanat, jo nga identiteti personal.
Tre gjëra të rëndësishme
- • Mos e prekni dhe mos e shponi skuqjen. Shmangni kontaktin intim dhe organizoni vlerësim mjekësor nëse dyshoni për mpox.
- • Diagnoza konfirmohet kryesisht me PCR nga lezionet. Disa infeksione të tjera mund të duken shumë të ngjashme.
- • Vaksinimi është për persona me rrezik të caktuar ekspozimi. Pas një kontakti të njohur koha ka rëndësi.
Çfarë është mpox (lija e majmunëve) dhe cilat janë variantet e virusit?
Mpox është sëmundje infektive e shkaktuar nga virusi mpox (MPXV), i gjinisë Orthopoxvirus dhe familjes Poxviridae. Ai është i afërt me virusin historik të lisë së vërtetë (smallpox), por sëmundjet nuk janë të njëjta. Emri mpox rekomandohet ndërkombëtarisht, ndërsa “lija e majmunëve” përdoret ende për njohje nga publiku.
Virusi ka dy grupe kryesore gjenetike, të quajtura clade I (me nënndarje Ia dhe Ib) dhe clade II (me nënndarje IIa dhe IIb). Shpërthimi ndërkombëtar që nisi në vitin 2022 lidhej kryesisht me clade IIb. Edhe clade I ka shkaktuar shpërthime dhe raste jashtë zonave ku ishte njohur historikisht. Nga pamja e skuqjes nuk mund të përcaktohet me siguri clade-i.
Mpox mund të jetë një infeksion zoonotik, domethënë mund të kalojë nga disa kafshë te njeriu. Megjithatë, transmetimi nga njeriu te njeriu është shumë i rëndësishëm në shpërthimet moderne.
Si transmetohet mpox nga një person te tjetri?
Rruga kryesore e transmetimit është kontakti i ngushtë me lezione, lëkurë ose mukozë të infektuar. Kjo mund të ndodhë gjatë marrëdhënieve seksuale, përqafimeve, puthjeve dhe kontakteve të tjera të afërta fizike. Mpox nuk është e kufizuar vetëm te transmetimi seksual.
- • Kontakt lëkurë më lëkurë: veçanërisht me lezionet e një personi që ka mpox.
- • Kontakt intim dhe seksual: nga prekja e drejtpërdrejtë e lezioneve ose mukozave; prezervativët nuk mbulojnë çdo zonë të lëkurës.
- • Kontakt me sende të kontaminuara: peshqirë, çarçafë, rroba ose materiale që kanë prekur lezionet.
- • Kontakt shumë i afërt ballë për ballë: në disa rrethana mund të përfshijë grimca nga rrugët respiratore. Mpox nuk përhapet zakonisht në distancë përmes ajrit si fruthi.
- • Kontakt me kafshë të infektuara: përmes kafshimeve, gërvishtjeve ose trajtimit të kafshëve dhe produkteve të tyre në zona ku qarkullon virusi.
- • Shtatzënia dhe lindja: virusi mund t’i kalojë fetusit ose të porsalindurit dhe kërkon vlerësim obstetrik e neonatal.
Historia e kontaktit është më e dobishme sesa etiketimi i pacientit sipas identitetit apo orientimit seksual. Të dhënat mbi transmetimin mund të ndryshojnë sipas clade-it dhe kushteve të shpërthimit.
Cilat janë simptomat e mpox dhe kur fillojnë?
Simptomat zakonisht shfaqen pas një periudhe inkubacioni rreth 3–17 ditë, por mund të fillojnë deri në 21 ditë pas ekspozimit. Disa pacientë zhvillojnë temperaturë para skuqjes; të tjerë vënë re fillimisht vetëm një plagë apo lezion.
- • Skuqje, puçrra ose lezione që mund të jenë të dhimbshme ose të kruhen.
- • Nyje limfatike të zmadhuara në qafë, sqetulla ose ijë.
- • Temperaturë, të dridhura dhe lodhje.
- • Dhimbje koke, muskujsh ose shpine.
- • Dhimbje fyti ose lezione në gojë që mund të vështirësojnë gëlltitjen.
- • Dhimbje në zonën anale ose rektale, sidomos kur ka lezione në atë zonë.
- • Lezione gjenitale që mund të shkaktojnë dhimbje gjatë urinimit.
Jo çdo pacient ka temperaturë, nyje të zmadhuara ose shumë lezione. Kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse një rast me vetëm një lezion mund të ngatërrohet me infeksione të tjera të lëkurës ose të organeve gjenitale.
Si duken lezionet e mpox dhe me cilat sëmundje ngatërrohen?
Lezionet mund të jenë të forta, të kufizuara mirë dhe të vendosura më thellë në lëkurë, ndonjëherë me gropëz në qendër. Mund të kalojnë nga njolla dhe gunga në flluska ose pustula, pastaj të krijojnë kore dhe të shërohen. Megjithatë, jo të gjithë pacientët i kalojnë fazat njësoj.
- • Vendndodhja: fytyra, duart, këmbët, trungu, goja, organet gjenitale ose zona përreth anusit.
- • Numri: nga vetëm një lezion deri në shumë lezione të shpërndara.
- • Dhimbja: mund të jetë e fortë në gojë, rektum ose zonën gjenitale edhe kur lezioni duket i vogël.
- • Kruajtja: mund të shfaqet sidomos kur lëkura po shërohet.
| Gjendja | Dallimi orientues |
|---|---|
| Mpox | Lezione potencialisht të forta, të dhimbshme, me ose pa temperaturë; konfirmohen me PCR specifike. |
| Varicela | Shpesh flluska më sipërfaqësore dhe shumë lezione në faza të ndryshme; pamja mund të mbivendoset. |
| Herpesi / sifilizi | Mund të japin plagë gjenitale ose anale dhe kërkojnë teste të ndryshme; mund të bashkëekzistojnë me mpox. |
| Molluscum contagiosum | Gunga të vogla, zakonisht të lëmuara dhe me gropëz qendrore; shpesh më pak të dhimbshme. |
Për dallimin e simptomave lexoni artikullin për varicelën, artikullin për sifilizin dhe artikullin për molluscum contagiosum.
Si diagnostikohet mpox dhe çfarë analize duhet bërë?
Mjeku vlerëson pamjen e lezioneve, historinë e kontakteve, rrezikun e ekspozimit dhe simptomat. Megjithatë, pamja klinike nuk mjafton gjithmonë: për konfirmim rekomandohet testi PCR (real-time PCR) nga material i marrë prej lezioneve.
- • Mostra e rekomanduar: tampon nga sipërfaqja e një ose disa lezioneve, material i lezionit ose kore, sipas fazës dhe laboratorit.
- • Marrja e mostrës: bëhet nga personeli i trajnuar me pajisje mbrojtëse të përshtatshme.
- • Mos hapni dhe mos shponi lezione: për testim nuk nevojitet heqja e sipërfaqes ose aspirimi me gjilpërë.
- • Mostrat dhe testet shtesë: në varësi të vendndodhjes së lezioneve, mjeku mund të kërkojë analiza për herpes, sifiliz ose IST të tjera.
- • Testet për clade-in: mund të kërkohen nga autoritetet e shëndetit publik për vlerësimin epidemiologjik, kur janë të disponueshme.
Disponueshmëria e PCR-së ndryshon sipas laboratorit dhe vendit. Nëse dyshoni për mpox, telefononi përpara vizitës që institucioni shëndetësor të organizojë marrjen e mostrës dhe masat për shmangien e transmetimit.
Si trajtohet mpox dhe kur nevojitet spitali?
Te shumica e personave me imunitet normal dhe sëmundje jo të rëndë, kujdesi mbështetës është trajtimi kryesor. Kjo do të thotë kontroll i dhimbjes, hidratim, ushqyerje e mjaftueshme, higjienë e lëkurës dhe vlerësim për infeksione bakteriale dytësore ose gjendje shoqëruese.
- • Lezione të lehta: mbajini të pastra e të thata; mos i shtrydhni dhe mos i gërvishtni.
- • Dhimbje dhe temperaturë: përdorni trajtim simptomatik të përshtatshëm sipas udhëzimit të mjekut.
- • Lezione gjenitale, anale ose në gojë: mund të kërkojnë kontroll më të fortë të dhimbjes, kujdes lokal dhe vlerësim për komplikacione.
- • Dehidratim ose pamundësi për të ngrënë: mund të kërkojë ndihmë spitalore.
- • Infeksion bakterial dytësor: trajtohet sipas vlerësimit të mjekut; antibiotikët nuk e shërojnë vetë virusin mpox.
A përdoret tecovirimat (TPOXX)?
Tecovirimat nuk është trajtim rutinë me përfitim të konfirmuar për të gjithë pacientët me mpox. Studimet e randomizuara PALM007 dhe STOMP nuk treguan shkurtim të kohës së shërimit të lezioneve te grupet e studiuara. Sipas CDC-së, në SHBA mbetet i disponueshëm në kushte të kufizuara, nëpërmjet protokolleve të posaçme për pacientët e përshtatshëm, sidomos me sëmundje të rëndë ose rrezik të lartë. Disponueshmëria e tij në Shqipëri nuk duhet supozuar.
Kur kërkohet vlerësim urgjent?
- • Skuqje, dhimbje ose dëmtim pranë syrit, ulje e shikimit ose pamundësi për ta hapur syrin.
- • Dhimbje e fortë anale ose gjenitale, pamundësi për të urinuar ose jashtëqitur.
- • Vështirësi në frymëmarrje, konfuzion, konvulsione ose gjendje e përgjithshme e rënduar.
- • Dehidratim ose pamundësi për t’u ushqyer, si edhe skuqje që përhapet shpejt, qelb ose shenja të infeksionit bakterial.
- • Shtatzëni, imunitet shumë i dobësuar, HIV i avancuar ose fëmijë me simptoma të dyshimta: kërkojnë vlerësim mjekësor të shpejtë edhe kur sëmundja duket fillimisht e lehtë.
Informoni institucionin shëndetësor për dyshimin e mpox përpara paraqitjes. Mos prisni përgjigje online nëse ka shenja urgjente.
Sa kohë është ngjitës mpox dhe si të mbroni familjarët?
Mpox zakonisht mund të transmetohet që nga fillimi i simptomave derisa të gjitha lezionet të jenë shëruar, koret të kenë rënë dhe të jetë formuar lëkurë e re. Ky proces shpesh zgjat 2–4 javë. Nga të dhënat e disa shpërthimeve, mund të ketë transmetim edhe në disa ditë përpara simptomave, por përhapja nga njerëz që nuk zhvillojnë kurrë simptoma mbetet e paqartë.
- • Qëndroni në shtëpi dhe shmangni kontaktin fizik të afërt gjatë periudhës së ngjitshmërisë, sipas udhëzimeve mjekësore.
- • Shmangni marrëdhëniet seksuale dhe kontaktet intime derisa lezionet të jenë shëruar plotësisht.
- • Mbuloni lezionet me fasho ose veshje të përshtatshme kur kjo është e mundur.
- • Mos ndani peshqirë, çarçafë ose veshje dhe pastroni sendet dhe sipërfaqet e prekura.
- • Lani duart rregullisht dhe ndiqni këshillat për maskën kur duhet të jeni pranë të tjerëve.
- • Kufizoni kontaktin me kafshët shtëpiake derisa të shëroheni, për të ulur rrezikun e transmetimit te kafshët.
Nëse keni qenë në kontakt me një person me mpox, kontaktoni mjekun ose shëndetin publik për vlerësim të vaksinimit pas ekspozimit dhe monitoroni shenjat për 21 ditë. Personat pa simptoma nuk kanë gjithmonë nevojë të qëndrojnë në shtëpi; ndiqni udhëzimet lokale sipas llojit të ekspozimit.
Kush duhet të vaksinohet kundër mpox dhe çfarë bëhet pas ekspozimit?
Vaksinimi kundër mpox rekomandohet për persona me rrezik të shtuar ekspozimi, jo në mënyrë rutinore për të gjithë popullsinë. Një nga vaksinat e përdorura ndërkombëtarisht është JYNNEOS (MVA-BN). Kriteret e përshtatshmërisë dhe disponueshmëria varen nga vendi dhe situata epidemiologjike.
| Situata | Udhëzimi i përgjithshëm |
|---|---|
| Rrezik i shtuar ekspozimi | Mjeku ose shëndeti publik vlerëson rekomandimin për vaksinim, bazuar te kontaktet dhe rreziqet aktuale. |
| JYNNEOS (MVA-BN) | Zakonisht 2 doza me interval 28 ditë për personat e përshtatshëm. |
| Ekspozim në 4 ditët e fundit | Vaksinimi pas ekspozimit preferohet sa më shpejt, idealisht brenda 4 ditëve. |
| Dita 5–14 pas ekspozimit | Vaksinimi mund të ofrojë ende përfitim, veçanërisht duke ulur rëndesën e mundshme të sëmundjes. |
| Simptoma aktive ose mpox i konfirmuar | Vaksina nuk është trajtim i infeksionit aktual. |
Shënim për Shqipërinë: Ekzistenca e vaksinës dhe rekomandimet e CDC-së për SHBA-në nuk nënkuptojnë se JYNNEOS është e regjistruar ose e disponueshme në Shqipëri. Për këshilla të sakta pas ekspozimit, kontaktoni mjekun ose shërbimin e shëndetit publik sa më shpejt.
Edhe pas vaksinimit, evitoni kontaktin e ngushtë me lezione të dyshuara. Vaksinimi është një nga masat parandaluese dhe nuk e zëvendëson kujdesin ndaj kontakteve.
Pyetjet më të shpeshta për mpox (FAQ)
Klikoni mbi pyetjet për të hapur ose mbyllur përgjigjet.
Artikuj të lidhur
Referenca mjekësore
- • OBSH – Mpox: shkaqet, variantet, transmetimi dhe kujdesi.
- • CDC (shkurt 2026) – Diagnostic Testing for Mpox: PCR dhe diagnoza.
- • CDC – Specimen Collection: tamponi nga lezionet pa i hapur.
- • CDC (janar 2026) – Caring for Patients with Mpox: kujdesi dhe komplikacionet.
- • CDC (mars 2026) – Tecovirimat: rezultatet PALM007 dhe STOMP.
- • CDC (shtator 2026) – Vaccination and Post-Exposure Prophylaxis.
- • CDC – What to Do If You Are Sick: izolimi dhe mbrojtja e të tjerëve.
Informacioni për vaksinat dhe barnat e disponueshme ndryshon sipas vendit. Trajtimi vendoset individualisht nga ekipi shëndetësor.
Keni pyetje për mpox, analizat ose vaksinimin?
Për pyetje jo urgjente rreth parandalimit dhe shpjegimit të analizave mund të na shkruani në PyetMjekun. Nëse keni lezione të dyshimta ose kontakt të njohur, telefononi mjekun pa vonesë për testim, izolim dhe vlerësim të vaksinimit pas ekspozimit. Për shenja urgjente, kërkoni ndihmë menjëherë.
Bëj një pyetje →Shënim mjekësor: Materiali është edukativ dhe nuk zëvendëson vizitën, diagnostikimin ose trajtimin individual. Për simptoma të rënda, kërkoni urgjencë.
