Cfare eshte anafilaksia?

Anafilaksia eshte nje reaksion i rende dhe potencialisht kercenues per jeten qe zhvillohet zakonisht shpejt pas ekspozimit ndaj nje shkaktari.

Problemet me te rrezikshme jane:

• enjtja e gjuhes, fytit ose rrugeve te siperme te frymemarrjes;
• bronkospazma dhe veshtiresia ne frymemarrje;
• renia e tensionit arterial;
• shoku dhe humbja e vetedijes.

Anafilaksia nuk duhet ngaterruar me nje reaksion te lehte alergjik qe shkakton vetem kruarje ose disa pucrra ne lekure.

Cilat jane simptomat e anafilaksise?

Simptomat mund te fillojne brenda minutave, por koha e fillimit ndryshon sipas shkaktarit dhe menyres se ekspozimit.

Rruget e frymemarrjes

• enjtje e gjuhes;
• enjtje ose shtrengim i fytit;
• ze i ngjirur;
• veshtiresi ne gelltitje;
• frymemarrje me zhurme.

Frymemarrja

• veshtiresi ne frymemarrje;
• fishkellime ne gjoks;
• kollitje e vazhdueshme;
• shtrengim ne gjoks;
• frymemarrje e shpejte.

Qarkullimi

• marramendje;
• dobesi e papritur;
• lekure e zbehte dhe e ftohte;
• konfuzion;
• te fiket ose humbje vetedijeje;
• renie e tensionit arterial.

Lekura dhe mukozat

• urtikarie;
• kruarje;
• skuqje;
• enjtje e buzeve, fytyres ose qepallave.

Trakti gastrointestinal

• dhimbje ose krampe te forta barku;
• te vjella;
• diarre.

A mund te ndodhe anafilaksia pa urtikarie?

Po.

Nje person mund te kete anafilaksi edhe pa pucrra, skuqje ose kruarje.

Prania e nje problemi akut dhe potencialisht kercenues per jeten me rruget e frymemarrjes, frymemarrjen ose qarkullimin pas nje ekspozimi te dyshuar mund te jete anafilaksi edhe nese lekura duket normale.

Cilet jane shkaktaret me te zakonshem?

Ushqimet

Shkaktaret ndryshojne sipas moshes dhe individit. Mund te perfshijne:

• kikirike;
• arra;
• qumesht;
• veze;
• peshk;
• fruta deti;
• grure;
• susam dhe ushqime te tjera.

Barnat

Antibiotiket, disa barna anti-inflamatore dhe barna te tjera mund te shkaktojne reaksione te renda ne paciente te sensibilizuar.

Jo cdo reaksion pas nje bari eshte alergji dhe jo cdo reaksion ndaj nje bari zhvillohet nepermjet IgE. Vleresimi specialistik eshte i rendesishem para se nje person te etiketohet pergjithmone me “alergji ndaj antibiotikut”.

Helmi i insekteve

Pickimet nga bletet, grerezat dhe insekte te tjera me helm mund te shkaktojne anafilaksi tek persona te sensibilizuar.

Latex dhe shkaktare te tjere

Latex mund te jete shkaktar ne disa paciente. Ekzistojne gjithashtu reaksione te lidhura me ushtrimin fizik dhe situata ku nevojitet kombinimi i ushqimit me aktivitetin fizik per te provokuar reaksionin.

Anafilaksia idiopatike

Ne disa persona nuk identifikohet shkaktar edhe pas hetimit te kujdesshem. Kjo quhet anafilaksi idiopatike dhe duhet vleresuar nga alergologu.

Si diagnostikohet anafilaksia?

Anafilaksia diagnostikohet kryesisht nga shenjat klinike.

Gjate nje episodi akut, profesionisti shendetesor vlereson:

• sa shpejt filluan simptomat;
• cfare ndodhi para tyre;
• rruget e frymemarrjes;
• frymemarrjen;
• qarkullimin;
• lekuren dhe mukozat;
• simptomat gastrointestinale.

Pse adrenalina eshte trajtimi i pare?

Adrenalina, e quajtur edhe epinephrine, eshte bari kryesor per trajtimin e anafilaksise.

Ajo ndihmon ne:

• ngritjen e tensionit arterial;
• zvogelimin e edemes se rrugeve te frymemarrjes;
• hapjen e bronkeve;
• permiresimin e qarkullimit.

Ne anafilaksi, adrenalina jepet intramuskularisht ne pjesen e jashtme te kofshes.

Personat qe kane auto-injektor duhet ta perdorin sipas pajisjes dhe planit qe u ka dhene mjeku.

Nese simptomat nuk permiresohen, ekipet e urgjences mund te perserisin adrenalinen intramuskulare ne intervale te shkurtra dhe te japin oksigjen, lengje intravenoze dhe trajtime te tjera sipas gjendjes.

Pozicioni i trupit eshte i rendesishem

Nje person me anafilaksi zakonisht duhet te qendroje i shtrire, me kembet te ngritura kur kjo eshte e mundur.

Nese ka veshtiresi serioze ne frymemarrje, mund te qendroje ulur me kujdes per te lehtesuar frymemarrjen.

Nuk duhet te ngrihet papritur ne kembe ose te ece, edhe nese ndihet pak me mire, sepse mund te ndodhe renie e rende e presionit arterial.

A ndihmojne antihistaminiket?

Antihistaminiket mund te ndihmojne simptomat e lekures si kruarja dhe urtikaria pasi pacienti eshte stabilizuar.

Ata nuk jane trajtim i pare per anafilaksine.

Nuk trajtojne ne menyre adekuate:

• enjtjen kercenuese te rrugeve te frymemarrjes;
• bronkospazmen e rende;
• renien e tensionit;
• shokun.

Po kortikosteroidet?

Kortikosteroidet nuk veprojne mjaftueshem shpejt per te trajtuar problemet akute qe kercenojne jeten dhe nuk jane zevendesues per adrenalinen.

Ato mund te perdoren ne situata te zgjedhura nga ekipi mjekesor, por nuk duhet te jene trajtimi kryesor i anafilaksise.

Po bronkodilatoret?

Nje bronkodilatator inhalator mund te perdoret si trajtim shtese per bronkospazmen qe vazhdon, por gjithashtu nuk zevendeson adrenalinen intramuskulare.

Cili eshte dallimi mes anafilaksise dhe angioedemes?

Angioedema eshte enjtje e thelle e lekures ose indeve nen mukoza. Mund te jete pjese e anafilaksise, por mund te ndodhe edhe pa anafilaksi.

Disa forma te angioedemes, si angioedema hereditare ose ajo nga ACE-inhibitoret, ndermjetesohen nga bradikinina dhe nuk jane reaksione alergjike klasike.

Mund te lexoni edhe udhezuesin per angioedemen, enjtjen e buzeve dhe gjuhes dhe shkaqet jo alergjike.

Cfare ndodh pasi anafilaksia permiresohet?

Nje person qe ka pasur anafilaksi duhet te vleresohet dhe monitorohet sepse simptomat mund te rikthehen pas nje periudhe permiresimi. Kjo quhet reaksion bifazik.

Koha e vezhgimit percaktohet sipas riskut.

Sipas udhezimit NICE 2026, ne raste te zgjedhura me pergjigje te shpejte dhe te plote ndaj nje doze adrenaline mund te merret ne konsiderate nje periudhe me e shkurter vezhgimi.

Vezhgimi zgjatet kur:

• jane nevojitur dy ose me shume doza adrenaline;
• reaksioni ka qene i rende;
• ka pasur komprometim te rende respirator;
• ekziston histori e reaksionit bifazik;
• alergjeni mund te vazhdoje te perthithet;
• qasja ne ndihme urgjente pas daljes eshte e veshtire.

Cilat analiza mund te behen pas anafilaksise?

Triptaza

Triptaza serike mund te ndihmoje per te mbeshtetur diagnozen ne disa raste, por nuk zevendeson vleresimin klinik.

Tek te rriturit dhe te rinjte 16 vjec ose me shume, NICE rekomandon marrjen e nje mostre sa me shpejt pasi ka filluar trajtimi emergjent dhe nje mostre te dyte idealisht 1-2 ore pas fillimit te simptomave, jo me vone se 4 ore.

Me vone mund te matet edhe triptaza bazale, sidomos ne reaksione te renda, te perseritura ose pa shkak te qarte.

Skin-prick dhe IgE specifike

Pas stabilizimit, alergologu mund te perdore historine, skin-prick testing ose IgE specifike per te hetuar shkaktarin.

Nuk duhet te behet nje panel i madh alergjenesh pa lidhje me historine klinike, sepse nje rezultat pozitiv mund te tregoje vetem sensibilizim dhe jo domosdoshmerisht alergji klinike.

Per me shume informacion mund te lexoni si zgjidhen testet e alergjise, skin-prick dhe IgE specifike.

Kur dyshohet ushqim si shkaktar, shihni edhe testet per alergjine ushqimore dhe rolin e oral food challenge.

Cfare duhet bere pas nje episodi anafilaksie?

Pas trajtimit urgjent duhet te organizohet vleresim nga nje sherbim ose specialist i alergjise per te:

• identifikuar shkaktarin e mundshem;
• percaktuar cfare duhet shmangur;
• vleresuar nevojen per auto-injektor adrenaline;
• mesuar perdorimin korrekt te pajisjes;
• hartuar nje plan veprimi per anafilaksine;
• vleresuar trajtime parandaluese specifike kur ekzistojne.

Auto-injektoret e adrenalines

Personat me risk per anafilaksi mund te kene nevoje te mbajne auto-injektore adrenaline me vete.

Pas trajtimit emergjent, NICE rekomandon qe personi qe ka indikacion te kete dy auto-injektore brenda afatit dhe te dije saktesisht kur dhe si t’i perdore.

Pajisjet ndryshojne sipas markes, prandaj trajnimi duhet bere me pajisjen konkrete qe pacienti ka marre.