Cfare eshte afazia?

Afazia eshte nje crregullim i fituar i gjuhes qe zhvillohet pasi demtohen rrjetet e trurit qe perdoren per komunikim.

Mund te ndikoje ne shkalle te ndryshme:

• te folurin spontan;
• gjetjen e fjaleve;
• emertimin e objekteve;
• kuptimin e fjaleve dhe fjalive;
• perseritjen;
• leximin;
• shkrimin.

Tek shumica e njerezve rrjetet kryesore te gjuhes dominojne ne hemisferen e majte te trurit, por gjuha nuk kontrollohet vetem nga dy pika te izoluara te trurit.

Ajo funksionon nepermjet nje rrjeti te gjere kortikal dhe subkortikal.

Kur afazia mund te jete shenje e nje goditjeje ne tru?

Afazia qe fillon papritur duhet konsideruar stroke ose TIA derisa nje ekip mjekesor te provoje nje shkak tjeter.

Shenja te mundshme te stroke mund te perfshijne:

• veshtiresi te papritur per te folur;
• perdorim te fjaleve te gabuara;
• pamundesi per te kuptuar fjale te thjeshta;
• renie te nje ane te fytyres;
• dobesi ose mpirje te nje krahu ose kembe;
• humbje te papritur te ekuilibrit;
• ndryshim te papritur te shikimit;
• dhimbje koke shume te forte dhe te papritur ne disa raste.

Cili eshte dallimi mes afazise, disartrise, apraksise dhe disfagise?

Afazia, disartria dhe apraksia e te folurit mund te ndodhin njekohesisht pas nje stroke ose demtimi tjeter te trurit.

Cilat jane simptomat e afazise?

Simptomat varen nga pjeset e rrjetit gjuhesor qe jane demtuar dhe nga shkalla e demtimit.

Probleme me te folurin

Personi mund:

• te kete veshtiresi te gjeje fjalen e duhur;
• te flase me fjali shume te shkurtra;
• te perdore fjale te gabuara;
• te zevendesoje nje tingull ose fjale me nje tjeter;
• te krijoje fjale qe nuk ekzistojne;
• te kete veshtiresi te perserise fjale ose fjali.

Probleme me kuptimin

Mund te kete veshtiresi:

• te kuptoje pyetje;
• te ndjeke udhezime;
• te kuptoje fjali te gjata ose komplekse;
• te ndjeke nje bisede me disa persona.

Probleme me leximin dhe shkrimin

Afazia mund te demtoje:

• leximin e fjaleve;
• kuptimin e tekstit;
• shkrimin e fjaleve dhe fjalive;
• aftesine per te plotesuar formulara ose mesazhe.

Cilat jane llojet e afazise?

Etiketat klasike si Broca, Wernicke, global dhe anomic mund te ndihmojne ne pershkrimin e modelit, por jo cdo pacient pershtatet ne menyre perfekte ne nje kategori.

Vleresimi modern fokusohet gjithashtu tek aftesite specifike te demtuara dhe ndikimi ne komunikimin e perditshëm.

Cfare eshte afazia Broca-type?

Broca-type ose nonfluent aphasia karakterizohet zakonisht nga te folur i ngadalshem, me perpjekje dhe me fjali te shkurtra.

Personi mund:

• te dije cfare deshiron te thote por te kete veshtiresi ta formuloje;
• te lere jashte fjale gramatikore;
• te kete probleme ne emertim;
• te kete veshtiresi ne shkrim;
• te kete edhe apraxia of speech ose dysarthria.

Kuptimi shpesh eshte me i ruajtur se shprehja, por nuk duhet thene se eshte gjithmone normal. Fjalite gramatikisht komplekse mund te jene te veshtira per t’u kuptuar.

Kur shkaku eshte stroke ne hemisferen e majte, mund te bashkejetoje edhe dobesi e anes se djathte te trupit.

Cfare eshte afazia Wernicke-type?

Wernicke-type ose fluent aphasia karakterizohet nga te folur relativisht i rrjedhshem, por permbajtja mund te kete fjale te gabuara, zevendesime ose fjale te pakuptueshme dhe kuptimi shpesh eshte i demtuar.

Personi mund:

• te flase me ritëm dhe gramatike relativisht normale;
• te perdore fjale qe nuk pershtaten me kuptimin;
• te krijoje fjale te reja;
• te kete veshtiresi te kuptoje pyetje ose fjali;
• te kete veshtiresi te perserise;
• te mos jete gjithmone plotesisht i vetedijshem per gabimet gjuhesore.

Cfare eshte afazia globale?

Afazia globale eshte nje forme e rende ku demtohen si prodhimi ashtu edhe kuptimi i gjuhes ne shkalle te konsiderueshme.

Mund te kete probleme te renda me:

• te folurin;
• kuptimin;
• perseritjen;
• emertimin;
• leximin;
• shkrimin.

Shpesh ndodh pas nje lezioni cerebral te gjere, por shkalla e rikuperimit ndryshon nga personi ne person.

Cfare jane afazia anomike dhe conduction aphasia?

Afazia anomike

Karakterizohet kryesisht nga veshtiresia per te gjetur fjalen e duhur.

Personi mund ta pershkruaje objektin, per shembull “ajo qe perdor per te shkruar”, por te mos gjeje fjalen “laps”.

Conduction aphasia

Ne conduction aphasia, te folurit dhe kuptimi mund te jene relativisht me te ruajtura, por perseritja e fjaleve ose fjalive mund te jete ne menyre disproporcionale e veshtire.

Cfare mund ta shkaktoje afazine?

Stroke eshte shkaku kryesor i afazise se fituar, por jo i vetmi.

Shkaqe te tjera perfshijne:

• hemorragji cerebrale;
• traumatic brain injury;
• tumore te trurit;
• kirurgji ose demtim postoperativ te trurit;
• infeksione cerebrale;
• seizures dhe gjendje postictal ne disa raste;
• migraine aura ne disa paciente;
• semundje neurodegjenerative;
• shkaqe te tjera neurologjike me te rralla.

Afazia e shkaktuar nga migraine ose seizure mund te jete e perkohshme, por nje episod i ri nuk duhet t’i atribuohet vetem migrenes pa perjashtuar stroke kur tabloja klinike e kerkon.

Cfare eshte primary progressive aphasia?

Primary progressive aphasia, PPA, eshte nje sindrome neurodegjenerative ku aftesia gjuhesore perkeqesohet gradualisht me kalimin e kohes.

Ndryshe nga stroke, simptomat nuk shfaqen papritur.

PPA mund te lidhet me semundje neurodegjenerative si:

• frontotemporal lobar degeneration;
• Alzheimer disease dhe patologji te tjera neurodegjenerative.

Tri profile klinike te njohura jane:

• nonfluent/agrammatic variant;
• semantic variant;
• logopenic variant.

Me progresin e semundjes mund te shfaqen edhe ndryshime te tjera njohese, sjellore ose motorike.

Si diagnostikohet afazia?

Diagnoza ka dy pjese: identifikimin e afazise dhe zbulimin e shkakut qe e ka shkaktuar.

Vleresimi mjekesor mund te perfshije:

• kohën dhe menyren e fillimit te simptomave;
• ekzaminim neurologjik;
• CT ose MRI te trurit;
• vleresim te degjimit dhe shikimit kur nevojitet;
• teste gjuhesore;
• teste te tjera sipas shkakut te dyshuar.

Cfare roli kane CT dhe MRI?

Kur afazia fillon papritur, neuroimaging eshte pjese e vleresimit urgjent per stroke, hemorragji ose shkaqe te tjera akute.

CT mund te perdoret shpejt ne urgjence per te vleresuar hemorragjine dhe pjese te tjera te stroke workup.

MRI mund te jape informacion me te detajuar per:

• ischemian;
• vendndodhjen dhe madhesine e lezionit;
• tumoret;
• demtimet traumatike;
• proceset neurodegjenerative;
• diagnoza te tjera neurologjike.

Testi konkret dhe koha e tij varen nga situata klinike.

Si vleresohet gjuha?

Nje speech-language therapist kryen vleresim te hollesishem per te percaktuar se cilat pjese te gjuhes jane demtuar dhe cilat aftesi jane ruajtur.

Vleresimi mund te perfshije:

• bisede spontane;
• emertim objektesh;
• gjetje fjalesh;
• perseritje;
• kuptim te fjaleve dhe fjalive;
• ndjekje udhezimesh;
• lexim;
• shkrim;
• komunikim funksional ne jeten e perditshme;
• motor speech per te dalluar dysarthria ose apraxia of speech;
• faktore njohes qe mund te ndikojne komunikimin.

A duhen EEG, EMG, analiza gjaku ose teste gjenetike?

Keto nuk jane teste rutinë qe “diagnostikojne afazine”. Ato perdoren vetem kur ekziston nje pyetje specifike klinike.

EEG

Mund te nevojitet kur dyshohet seizure ose aktivitet epileptik si shkak i episodit gjuhesor.

Analizat e gjakut

Mund te perdoren sipas situates per te kontrolluar glukozen, elektrolitet, infeksionin, metabolizmin ose shkaqe te tjera, por nuk ekziston nje “analize gjaku per afazine”.

EMG

EMG nuk eshte test rutinë per afazine, sepse afazia eshte crregullim i gjuhes dhe jo problem primar i muskujve.

Testimi gjenetik

Nuk behet rutinë per afazine pas stroke. Mund te konsiderohet ne situata te zgjedhura neurologjike ose neurodegjenerative sipas historise familjare dhe tablose klinike.

Si trajtohet afazia?

Trajtimi varet nga shkaku dhe nga profili specifik i veshtiresive gjuhesore.

Hapi i pare eshte trajtimi i shkakut.

Per shembull:

• stroke akut kerkon trajtim urgjent sipas tipit, kohes dhe imazherise;
• seizures trajtohen sipas diagnozes neurologjike;
• infeksionet cerebrale kerkojne terapi specifike;
• tumoret menaxhohen sipas tipit dhe vendndodhjes;
• PPA kerkon menaxhim te semundjes neurodegjenerative dhe plan komunikimi afatgjate.

Pas stabilizimit mjekesor, rehabilitimi gjuhesor eshte nje pjese kryesore e trajtimit.

Cfare ben speech and language therapy?

Speech and language therapy synon te permiresoje komunikimin duke rikthyer aftesite gjuhesore kur eshte e mundur dhe duke mesuar strategji kompensuese kur nevojitet.

Terapia mund te punoje me:

• gjetjen e fjaleve;
• emertimin;
• ndertimin e fjalive;
• kuptimin e gjuhes;
• leximin;
• shkrimin;
• biseden;
• komunikimin ne situata reale;
• perdorimin e strategjive alternative.

Programi duhet te jete i individualizuar sipas:

• ashpersise se afazise;
• llojit te deficitit;
• moshes dhe gjendjes mjekesore;
• objektivave personale;
• punes dhe jetes sociale;
• gjuheve qe personi perdor;
• lodhjes dhe aftesise per te toleruar terapine.

Sa intensive duhet te jete terapia?

Udhëzimet moderne favorizojne terapi te mjaftueshme, te individualizuar dhe intensive kur personi mund ta toleroje, por nuk ekziston nje numer universal oresh qe eshte ideal per cdo pacient.

Intensiteti duhet te pershtatet me:

• fazën e rikuperimit;
• lodhjen;
• gjendjen mjekesore;
• ashpersine e afazise;
• objektivat funksionale.

A ndihmojne programet kompjuterike dhe aplikacionet?

Mund te ndihmojne si shtese e terapise se drejtuar nga profesionisti, sidomos per ushtrime te perseritshme si word finding.

Nuk duhet te konsiderohen automatikisht zevendesim i nje vleresimi dhe plani individual nga speech-language therapist.

Cfare eshte augmentative and alternative communication?

AAC perfshin menyra komunikimi qe plotesojne ose zevendesojne perkohesisht te folurin kur komunikimi verbal nuk eshte i mjaftueshem.

Mund te perfshije:

• gjeste;
• vizatime;
• shkrim te fjaleve kyce;
• fotografi;
• communication boards;
• tableta ose telefona;
• speech-generating devices.

Perdorimi i ketyre mjeteve nuk do te thote se terapia e gjuhes eshte ndalur. Ato mund te perdoren paralelisht me rehabilitimin.

Si mund te komunikoje familja me nje person me afazi?

Qellimi eshte te ndihmohet komunikimi, jo te testohet personi vazhdimisht.

Mund te ndihmoje:

• flisni normalisht si me nje te rritur;
• perdorni fjali te shkurtra dhe te qarta;
• jepini kohe personit te pergjigjet;
• mos perfundoni automatikisht cdo fjali per te;
• reduktoni zhurmen e televizorit ose ambientit;
• perdorni fjale kyce, vizatime, gjeste ose fotografi;
• beni pyetje me alternativa kur pyetjet e hapura jane shume te veshtira;
• kontrolloni nese e keni kuptuar sakte mesazhin;
• perfshijeni personin ne vendimet qe e prekin;
• mos e ngaterroni veshtiresine gjuhesore me mungese inteligjence.

A mund te sherohet afazia?

Rikuperimi ndryshon shume nga personi ne person dhe varet nga shkaku, madhesia dhe vendndodhja e demtimit, ashpersia fillestare, shendeti i pergjithshem dhe rehabilitimi.

Pas stroke ose demtimit jo-progresiv te trurit:

• permiresimi spontan mund te jete i madh ne muajt e pare;
• rehabilitimi mund te permiresoje funksionin ne fazat akute, subakute dhe kronike;
• permiresimi mund te vazhdoje edhe vite pas ngjarjes;
• disa persona rikuperohen pothuajse plotesisht;
• te tjere vazhdojne te kene afazi kronike dhe perdorin strategji kompensuese.

Ne PPA, tabloja eshte ndryshe sepse semundja neurodegjenerative eshte progresive. Speech-language therapy fokusohet ne ruajtjen e komunikimit, strategjite kompensuese, AAC dhe trajnimin e familjes.

A ka ilaç specifik per afazine?

Nuk ekziston nje medikament standard qe rikthen gjuhen dhe zevendeson speech-language therapy.

Barnat perdoren per shkakun themelor ose probleme shoqeruese, sipas diagnozes.

Trajtimet eksperimentale ose neuromodulimi duhet te vleresohen vetem ne kontekst specialistik dhe nuk duhet paraqitur si kure e provuar per afazine.