Si ruhet ekuilibri i trupit?

Ekuilibri nuk kontrollohet vetem nga veshi.

Truri kombinon informacion nga tre sisteme kryesore.

Sistemi vestibular

Ndodhet ne veshin e brendshem dhe perfshin:

• tre kanalet gjysmerrethore, qe perceptojne levizjet rrotulluese te kokes;
• utricle dhe saccule, qe perceptojne levizjen lineare dhe pozicionin ne raport me gravitetin.

Shikimi

Syte i japin trurit informacion per pozicionin e trupit ne raport me ambientin dhe ndihmojne ne stabilizimin e shikimit gjate levizjes.

Propriocepcioni dhe sistemi somatosensor

Receptoret ne muskuj, tendina, lekure dhe nyje i tregojne trurit pozicionin e gjymtyreve dhe kontaktin me siperfaqen ku qendroni.

Informacioni integrohet kryesisht ne trungun e trurit, cerebellum dhe zona te tjera te sistemit nervor.

Vertigo, marramendje dhe humbje ekuilibri nuk jane e njejta gje

Fjala “marramendje” perdoret per shume ndjesi te ndryshme. Pershkrimi i sakte ndihmon diagnozen.

Kohezgjatja dhe shkaktari i episodit shpesh jane po aq te rendesishem sa menyra si pershkruhet simptoma.

Pyetje te dobishme jane:

• A filloi papritur apo gradualisht?
• Zgjat sekonda, minuta, ore apo dite?
• Shkaktohet kur ktheni koken ose rrotulloheni ne shtrat?
• Shfaqet kur ngriheni ne kembe?
• Ka humbje degjimi ose tinnitus?
• Ka dhimbje koke ose histori migrene?
• Ka dobesi, mpirje ose veshtiresi ne te folur?

Cilat probleme te veshit te brendshem mund te ndikojne ekuilibrin?

Shkaqe te zakonshme vestibulare perfshijne:

• BPPV;
• neuritin vestibular;
• labyrinthitis;
• semundjen Meniere;
• perilymph fistula;
• probleme te tjera me te rralla te veshit te brendshem.

BPPV: vertigo kur levizni koken

Benign paroxysmal positional vertigo, BPPV, eshte nje nga shkaqet me te zakonshme te vertigos.

Ndodh kur grimca mikroskopike kalciumi, otoconia, zhvendosen ne nje kanal gjysmerrethor dhe japin sinjal te gabuar per levizjen.

Tipikisht vertigo:

• shkaktohet nga nje ndryshim i pozicionit te kokes;
• mund te shfaqet kur rrotulloheni ne shtrat;
• mund te shfaqet kur shikoni lart ose perkuleni;
• eshte e forte por zakonisht zgjat sekonda deri me pak se nje minute per nje pozicion te caktuar;
• mund te shkaktoje nauze.

Si diagnostikohet?

Per posterior canal BPPV perdoret zakonisht manovra Dix-Hallpike nga profesionist i trajnuar.

Si trajtohet?

Trajtimi kryesor jane canalith repositioning maneuvers, si manovra Epley.

Manovrat nuk duhen bere pa vleresim kur personi ka probleme serioze te qafes, shtylles kurrizore, eneve te gjakut ose gjendje te tjera qe e bejne levizjen e kokes te pasigurt.

Neuriti vestibular dhe labyrinthitis

Neuriti vestibular

Neuriti vestibular shkakton nje sindrome vestibulare akute me:

• vertigo te forte dhe te vazhdueshme;
• nauze ose te vjella;
• paqendrueshmeri;
• simptoma qe mund te zgjasin dite dhe gradualisht permiresohen.

Neuriti vestibular prek kryesisht funksionin vestibular. Humbja e re e degjimit nuk eshte tipike.

Labyrinthitis

Labyrinthitis perfshin strukturat e veshit te brendshem qe lidhen si me ekuilibrin ashtu edhe me degjimin.

Prandaj vertigo mund te shoqerohet me:

• humbje degjimi;
• tinnitus;
• simptoma vestibulare.

Semundja Meniere

Semundja Meniere eshte nje crregullim i veshit te brendshem.

Tipikisht shkakton kombinim te:

• episodeve spontane te vertigos;
• humbjes sensorineurale te degjimit;
• tinnitus;
• ndjesise se presionit ose mbushjes ne vesh.

Episodet e vertigos ne semundjen definite Meniere zgjasin zakonisht nga rreth 20 minuta deri ne 12 ore.

Diagnoza nuk vendoset vetem sepse nje person ka marramendje dhe tinnitus. Audiometria dhe modeli i simptomave jane te rendesishme.

Migrena vestibulare

Migrena mund te shkaktoje edhe simptoma vestibulare dhe jo vetem dhimbje koke.

Vestibular migraine duhet konsideruar sidomos kur ka episode te perseritura te vertigos ose marramendjes dhe histori migrene.

Episode te pershtatshme per kriteret diagnostike mund te zgjasin nga rreth 5 minuta deri ne 72 ore.

Gjate te pakten disa episodeve mund te kete:

• dhimbje koke me tipare migrene;
• fotofobi;
• fonofobi;
• aure vizuale.

Megjithate, jo cdo marramendje tek personi me migrene eshte migrene vestibulare. Duhet perjashtuar shkak tjeter.

Cilat semundje neurologjike mund te prishin ekuilibrin?

Paqendrueshmeria mund te lidhet me probleme te trurit, cerebellum, palces kurrizore ose nervave periferike.

Shembuj perfshijne:

• stroke ose transient ischemic attack ne situata te caktuara;
• semundjen Parkinson;
• multiple sclerosis;
• semundje te cerebellum;
• neuropati periferike;
• semundje qe ulin ndjeshmerine e kembeve;
• probleme te tjera neurologjike.

Vertigo nuk duhet konsideruar automatikisht “problem veshi”, sidomos kur ka shenja neurologjike.

Kur marramendja lidhet me tensionin arterial?

Nese ndjesia shfaqet kryesisht kur ngriheni nga shtrati ose nga karrigia, duhet konsideruar orthostatic hypotension.

Definicioni klasik eshte renie e qendrueshme e:

• tensionit sistolik me te pakten 20 mmHg;
• ose tensionit diastolik me te pakten 10 mmHg;
• brenda rreth 3 minutave pas ngritjes ne kembe.

Mund te shoqerohet me:

• ndjesi sikur do te humbni ndjenjat;
• erresim te shikimit;
• dobesi;
• paqendrueshmeri;
• renie.

Shkaqe te mundshme perfshijne dehidratimin, disa barna, semundje autonome, anemia ose probleme te tjera.

Cilat barna mund te ndikojne ekuilibrin?

Shume barna mund te shkaktojne dizziness, sedation ose ulje te tensionit.

Shembuj mund te perfshijne:

• disa antihipertensive;
• diuretike;
• sedative dhe benzodiazepine;
• disa antidepresive;
• disa antipsikotike;
• antiepileptike;
• opioide;
• disa antihistaminike sedative;
• barna me efekt ototoksik ne situata te caktuara.

Problemi mund te jete me i madh kur perdoren disa barna njeheresh.

Ne vizite merrni me vete listen e te gjitha barnave, perfshire produktet pa recete dhe suplementet.

Pse problemet me ekuilibrin jane te zakonshme tek te moshuarit?

Tek personat me moshe me te madhe, ekuilibri shpesh ndikohet nga disa faktore ne te njejten kohe.

Mund te kontribuojne:

• dobesimi i funksionit vestibular;
• ulja e shikimit;
• neuropatia;
• dobesia muskulore;
• artriti dhe kufizimi i levizjes;
• orthostatic hypotension;
• barnat;
• semundjet neurologjike;
• problemet e kembeve;
• ambienti i pasigurt ne shtepi.

Si diagnostikohen problemet me ekuilibrin?

Nuk ekziston nje test i vetem qe diagnostikon te gjitha problemet e ekuilibrit.

Vleresimi fillon me historine dhe ekzaminimin.

Mjeku mund te pyese:

• si pershkruhet ndjesia;
• kur filloi;
• sa zgjat secili episod;
• cfare e shkakton;
• nese lidhet me levizjen e kokes;
• nese shfaqet pas ngritjes ne kembe;
• nese ka humbje degjimi ose tinnitus;
• nese ka dhimbje koke;
• nese personi ka rene;
• barnat qe perdor;
• semundjet e zemres ose neurologjike.

Ekzaminimi mund te perfshije

• tensionin dhe pulsin;
• matje te tensionit shtrire dhe ne kembe;
• ekzaminim neurologjik;
• ecjen dhe koordinimin;
• levizjet e syve dhe nystagmus;
• ekzaminimin e vesheve;
• teste pozicionale kur dyshohet BPPV;
• testim te degjimit kur ka simptoma auditive.

Cilat teste mund te kerkohen?

Jo cdo pacient ka nevoje per te gjitha testet vestibulare ose per MRI.

Audiometria

Eshte e rendesishme kur vertigo shoqerohet me:

• humbje degjimi;
• tinnitus;
• presion ne vesh;
• dyshim per Meniere ose semundje tjeter te veshit te brendshem.

Videonystagmography, VNG

Regjistron levizjet e syve dhe mund te ndihmoje ne vleresimin e sistemit vestibular.

Video head impulse test, vHIT

Vlereson vestibulo-ocular reflex gjate levizjeve te shpejta dhe te kontrolluara te kokes.

Rotational chair testing

Mund te perdoret ne qendra te specializuara per te vleresuar funksionin vestibular ne frekuenca te ndryshme levizjeje.

VEMP

Vestibular evoked myogenic potentials vleresojne pjese te caktuara te organeve otolitike dhe rrugeve vestibulare.

Posturography

Vlereson se si personi perdor informacionin vizual, vestibular dhe somatosensor per te ruajtur qendrimin.

MRI ose CT

Imazheria nuk nevojitet per cdo vertigo.

Mund te indikohet kur ka:

• shenja neurologjike;
• model atipik;
• humbje degjimi asimetrike;
• dyshim per tumor, stroke ose lezion tjeter strukturor;
• simptoma te vazhdueshme te pashpjeguara.

Cfare eshte testi HINTS?

HINTS do te thote Head-Impulse, Nystagmus dhe Test of Skew.

Mund te ndihmoje ne diferencimin e disa shkaqeve periferike nga stroke tek nje pacient me acute vestibular syndrome, pra vertigo akute e vazhdueshme, nauze ose te vjella, nystagmus dhe paqendrueshmeri ne ecje.

Si trajtohen problemet me ekuilibrin?

Nuk ekziston nje trajtim i vetem per “marramendjen”. Trajtohet shkaku.

Barnat vestibular-suppressant

Disa antihistaminike ose barna te tjera mund te perdoren per periudha te shkurtra ne episode te renda me nauze dhe vertigo.

Perdorimi i zgjatur pa arsye mund te shkaktoje pergjumje, te rrise riskun per renie dhe ne disa semundje vestibulare mund te pengoje procesin e kompensimit vestibular.

Benzodiazepinat gjithashtu mund te rrisin sedation dhe riskun per renie dhe nuk duhet te perdoren rutinë si zgjidhje afatgjate per marramendjen.

Cfare eshte rehabilitimi vestibular?

Vestibular rehabilitation therapy eshte nje forme e specializuar e fizioterapise.

Programi individual mund te perfshije:

• ushtrime per stabilizimin e shikimit;
• ushtrime te ekuilibrit;
• ushtrime per ecjen;
• habituation ndaj levizjeve qe shkaktojne simptoma;
• ushtrime per force dhe koordinim.

Nuk eshte i njejti program per cdo diagnoze.

Ne BPPV, manovra e ripozicionimit eshte trajtimi specifik kryesor, ndersa rehabilitimi mund te jete shtese tek persona me paqendrueshmeri reziduale ose probleme te tjera.

Si mund te ulet rreziku per renie?

Nese keni paqendrueshmeri ose keni rene me pare:

• ngrihuni gradualisht nga shtrati ose karrigia;
• perdorni ndricim te mire, sidomos gjate nates;
• hiqni qilimat dhe pengesat qe rreshqasin;
• vendosni mbajtes ne banjo ose shkalle kur nevojitet;
• perdorni kepuce te qendrueshme;
• rishikoni barnat me mjekun ose farmacistin;
• kontrolloni shikimin;
• punoni per force dhe ekuiliber me program te sigurt;
• perdorni bastun ose walker nese rekomandohet.

Tek te moshuarit, ushtrimet qe permiresojne forcen dhe ekuilibrin mund te ndihmojne ne uljen e riskut per renie.

Kur duhet planifikuar nje vizite jo-urgjente?

Kontaktoni mjekun nese:

• marramendja perseritet;
• keni renie ose gati-renie;
• simptomat zgjasin per dite ose jave;
• ka tinnitus ose humbje degjimi;
• simptomat shfaqen sa here ngriheni ne kembe;
• keni filluar nje bar te ri;
• keni migrene dhe episode te perseritura vestibulare;
• paqendrueshmeria po kufizon ecjen ose aktivitetet e perditshme.