Çfarë është ambliopia dhe pse quhet syri dembel?

Shprehja “syri dembel” është emërtim popullor. Ambliopia nuk do të thotë se syri është dembel ose se fëmija nuk përpiqet të shohë. Gjatë zhvillimit të shikimit, truri ka nevojë për figura të qarta nga të dy sytë. Kur njëri sy dërgon një figurë të paqartë ose shumë të ndryshme, truri mund të mbështetet më shumë te syri tjetër; me kalimin e kohës, shikimi i syrit më të dobët mund të mos zhvillohet normalisht.

Ambliopia zakonisht prek një sy. Disa forma, sidomos kur gabimet refraktive janë të mëdha në të dy sytë ose pengesat vizuale janë dypalëshe, mund të prekin të dy sytë. Ambliopia nuk është e njëjta gjë me strabizmin: strabizmi është mosrreshtimi i syve, ndërsa ambliopia është ulja e zhvillimit të shikimit. Lexoni edhe artikullin për strabizmin.

Cilat janë shkaqet dhe faktorët e rrezikut të ambliopisë?

Rreziku është më i lartë te fëmijët me histori familjare të ambliopisë ose strabizmit, lindje të parakohshme, peshë të ulët në lindje dhe disa probleme të zhvillimit. Astigmatizmi i madh dhe i pakorrigjuar është një ndër faktorët që kërkon vëmendje.

Një kataraktë e lindur që pengon shikimin kërkon vlerësim të shpejtë: trajtimi i shkakut mund të jetë i domosdoshëm për të mbrojtur zhvillimin vizual. Lexoni edhe çfarë është katarakta.

Cilat janë shenjat e ambliopisë te fëmijët?

Shumë fëmijë nuk kanë ankesa dhe problemi zbulohet gjatë depistimit ose vizitës okulistike. Shenjat e mundshme janë:

• Njëri sy devijon brenda ose jashtë, ose sytë nuk duken të rreshtuar.
• Fëmija mbyll njërin sy, anon kokën ose ngushton sytë për të parë.
• Vështirësi në perceptimin e thellësisë, kapjen e sendeve ose koordinimin pamor.
• Shikim i dobët me njërin sy, që mund të mos vihet re sepse syri tjetër sheh mirë.
• Rezultat jo normal në testet e shikimit në kopsht, shkollë ose te pediatri.

Mungesa e këtyre shenjave nuk e përjashton ambliopinë. Syri që duket i kthyer nuk është gjithmonë syri me ambliopi; kjo përcaktohet me ekzaminim.

Si diagnostikohet ambliopia dhe kur kontrollohet shikimi?

Okulisti vlerëson shikimin e secilit sy veçmas, drejtimin dhe lëvizjet e syve, gabimet refraktive dhe strukturat okulare. Testet përshtaten me moshën dhe bashkëpunimin e fëmijës. Mund të përfshihen testet e mprehtësisë vizuale, refleksi i dritës, testi i mbulimit (cover test) dhe ekzaminimi me pika cikloplegjike për matjen e refraksionit.

Fëmijët 3–5 vjeç duhet të kryejnë depistim të shikimit të paktën një herë për të identifikuar ambliopinë ose faktorët e saj të rrezikut, sipas rekomandimeve të USPSTF. Kontrollet e zhvillimit vizual fillojnë edhe më herët gjatë vizitave të rregullta pediatrike; foshnjat dhe fëmijët me shenja të dyshimta ose faktorë rreziku duhen vlerësuar pa pritur moshën 3 vjeç.

Një rezultat jo normal në depistim nuk e konfirmon automatikisht ambliopinë; kërkohet ekzaminim i plotë. Për këshilla të përgjithshme shihni kujdesin për sytë.

Si trajtohet ambliopia (syri dembel)?

Trajtimi ka dy qëllime: të korrigjojë shkakun që pengon shikimin e qartë dhe të nxisë zhvillimin e shikimit në syrin me ambliopi. Plani përshtatet nga okulisti pediatrik sipas moshës, shkallës së ambliopisë dhe përgjigjes ndaj trajtimit.

1. Syzet dhe korrigjimi i refraksionit

Kur ka hipermetropi, miopi, astigmatizëm ose dallim të madh midis dy syve, syzet mund të përmirësojnë shikimin edhe pa trajtim shtesë te disa fëmijë. Okulisti ndjek përmirësimin për të vendosur nëse nevojiten hapa të tjerë.

2. Fasha për syrin më të fortë (patching)

Një fashë opake mbi syrin me shikim më të mirë e nxit trurin të përdorë syrin më të dobët. Numri i orëve në ditë nuk është i njëjtë për të gjithë fëmijët. Disa mund të kenë nevojë për rreth 2 orë, të tjerë për kohëzgjatje tjetër sipas ashpërsisë dhe planit të specialistit. Nuk duhet filluar ose shtuar trajtimi pa udhëzim, sepse nevojitet monitorim i të dy syve.

3. Pikat me atropinë dhe alternativat

Në raste të caktuara, pikat me atropinë në syrin më të fortë turbullojnë përkohësisht shikimin, duke nxitur përdorimin e syrit tjetër. Mjeku vlerëson përshtatshmërinë, kundërindikacionet dhe efektet e padëshiruara. Ekzistojnë edhe metoda të tjera të përzgjedhura, por nuk janë të përshtatshme për çdo fëmijë.

4. Trajtimi i shkakut

Nëse pengesa është katarakta e lindur, qepalla e varur që mbulon boshtin e shikimit ose një problem tjetër strukturor, mund të nevojitet kirurgji ose ndërhyrje e specializuar. Operacioni për drejtimin e syve nuk e korrigjon automatikisht ambliopinë; trajtimi për zhvillimin e shikimit mund të jetë gjithashtu i nevojshëm.

Trajtimi është më efektiv kur fillon herët. Megjithatë, nuk ekziston një kufi absolut në moshën 10 vjeç pas të cilit trajtimi bëhet i padobishëm; disa fëmijë më të rritur dhe adoleshentë mund të përfitojnë, edhe pse përgjigjja zakonisht është më e kufizuar sesa te fëmijët e vegjël.

Sa zgjat trajtimi dhe pse nevojiten kontrolle?

Përmirësimi mund të nisë brenda javësh, por trajtimi zakonisht kërkon muaj dhe ndonjëherë një periudhë më të gjatë ndjekjeje. Mjeku mat shikimin e secilit sy dhe kontrollon nëse ka përmirësim, mbingarkesë të syrit më të mirë ose rikthim të ambliopisë pas uljes së trajtimit.

Ndjekja është e rëndësishme edhe pasi shikimi përmirësohet, sepse te disa fëmijë ambliopia mund të rikthehet. Ndërprerja e fashës apo pikave duhet të bëhet sipas planit të okulistit. Prindërit mund të ndihmojnë duke mbështetur përdorimin e syzeve dhe respektimin e orarit të përcaktuar, pa e fajësuar fëmijën për vështirësitë gjatë trajtimit.

Kur duhet të kërkoni ndihmë nga okulisti?

Kërkoni vlerësim të shpejtë nëse fëmija ka një sy që devijon vazhdimisht, nuk ndjek objektet sipas pritshmërive për moshën, ka një qepallë që mbulon bebëzën ose nuk kalon kontrollin e shikimit. Mos prisni që problemi të zhduket vetë.

Pyetje të shpeshta për ambliopinë

A është ambliopia e njëjta gjë me strabizmin?

Jo. Ambliopia është ulje e zhvillimit të shikimit; strabizmi është devijim i drejtimit të syve dhe mund të jetë një nga shkaqet e ambliopisë.

A mund të jetë syri dembel pa asnjë shenjë të dukshme?

Po. Shumë fëmijë shohin mirë me syrin tjetër dhe nuk e kuptojnë problemin. Prandaj depistimi është i rëndësishëm.

A mjaftojnë vetëm syzet?

Te disa fëmijë syzet përmirësojnë ndjeshëm shikimin. Të tjerë kanë nevojë për fashë, pika ose trajtime shtesë.

A duhet ta mbajë çdo fëmijë fashën 2–6 orë në ditë?

Jo. Kohëzgjatja vendoset individualisht nga okulisti sipas moshës, ashpërsisë dhe përgjigjes ndaj trajtimit.

A mund të përmirësohet ambliopia pas moshës 10 vjeç?

Po, disa fëmijë më të rritur mund të përfitojnë. Megjithatë, trajtimi i hershëm zakonisht ka rezultat më të mirë.

A rikthehet ambliopia pas trajtimit?

Mund të rikthehet te disa fëmijë. Kontrollet e vazhdueshme ndihmojnë për të zbuluar dhe trajtuar përkeqësimin.

Artikuj të lidhur

• Strabizmi: shkaqet dhe trajtimi
• Astigmatizmi: simptomat dhe syzet
• Katarakta: shkaqet e turbullimit të shikimit
• Kujdesi për sytë dhe kontrollet parandaluese

Referenca mjekësore

1. American Association for Pediatric Ophthalmology and Strabismus (AAPOS): Amblyopia.
2. National Eye Institute (NEI): Amblyopia (Lazy Eye).
3. NHS: Lazy eye (amblyopia).
4. USPSTF: Vision screening in children aged 6 months to 5 years.