Çfarë është RMSF dhe ku haset?

RMSF është një riketsiozë bakteriale, pra sëmundje e shkaktuar nga bakteret e gjinisë Rickettsia. Bakteri R. rickettsii dëmton kryesisht qelizat që veshin enët e vogla të gjakut. Kjo shpjegon pse një infeksion që fillon me temperaturë dhe dhimbje koke mund të prekë edhe lëkurën, trurin, mushkëritë apo veshkat.

Pavarësisht emrit, RMSF nuk kufizohet vetëm në Malet Shkëmbore. Infeksioni shfaqet kryesisht në Amerikën Veriore dhe mund të haset edhe në pjesë të Amerikës Qendrore e Jugore. Rreziku varet nga vendndodhja, ekspozimi ndaj rriqrave dhe llojet e tyre, jo nga një temperaturë specifike prej 40°C e tokës.

Si transmetohen ethet me njolla të Maleve Shkëmbore?

Infeksioni transmetohet kryesisht përmes pickimit të një rriqre të infektuar. Llojet e rriqrave që marrin pjesë në transmetim ndryshojnë sipas rajonit. Në SHBA përfshihen disa lloje të gjinisë Dermacentor dhe, në zona të caktuara, rriqrat kafe të qenve.

Rriqrat mund të jetojnë në bar, shkurre dhe mjedise ku kalojnë kafshë. Qentë mund t’i sjellin rriqrat afër banesës, por prekja e zakonshme e qenit nuk është mënyra tipike e transmetimit të RMSF. Sëmundja nuk përhapet nga kontakti i përditshëm ndërmjet njerëzve.

Shumë njerëz nuk e kujtojnë pickimin, sepse ai mund të jetë pa dhimbje. Kjo është arsyeja pse mjeku merr parasysh jo vetëm një pickim të parë, por edhe vendet ku keni qëndruar, stinën dhe simptomat e reja.

Kush është më i rrezikuar?

Çdo person që ekspozohet ndaj rriqrave të infektuara mund të sëmuret. Ekspozimi mund të ndodhë gjatë ecjeve në natyrë, gjuetisë, kampingut, punës në pyje, bujqësisë ose qëndrimit në zona ku ka shumë rriqra.

Rreziku për ecuri të rëndë është më i lartë kur trajtimi vonohet. Fëmijët nën 10 vjeç dhe personat me mungesë të enzimës G6PD mund të kenë rrezik më të lartë për komplikacione serioze. Edhe të rriturit mund të zhvillojnë formë të rëndë.

Nuk duhet të prisni për konfirmim laboratorik nëse mjeku dyshon një infeksion serioz të transmetuar nga rriqrat. Për familjet me fëmijë, është veçanërisht e rëndësishme të mos e ngatërroni temperaturën e vazhdueshme me një virozë të zakonshme kur ka ekspozim epidemiologjik të përshtatshëm.

Cilat janë simptomat dhe kur shfaqen njollat?

Simptomat fillojnë zakonisht rreth 3–12 ditë pas pickimit, por intervali mund të ndryshojë. Sëmundja shpesh fillon papritur me temperaturë dhe dhimbje koke. Mund të shoqërohet me dhimbje muskujsh, lodhje, humbje oreksi, të përziera, të vjella dhe dhimbje barku. Te fëmijët mund të bien më shumë në sy shqetësimet e barkut ose të vjellat sesa dhimbja e kokës.

Si ndryshojnë shenjat me kalimin e ditëve?

Njollat mund të përhapen drejt trungut dhe ndonjëherë të përfshijnë pëllëmbët dhe shputat, por kjo pamje klasike nuk është gjithmonë e pranishme. Skuqja mund të shfaqet vonë ose të mungojë. Mungesa e njollave nuk e përjashton RMSF, veçanërisht në fillim të sëmundjes.

Njollat petechiale, të cilat nuk zbardhen kur shtypen, zakonisht janë shenjë e fazës më të avancuar. Trajtimi duhet të fillojë shumë më herët, jo kur shfaqen këto njolla.

Si diagnostikohet RMSF dhe cilat analiza përdoren?

Mjeku vlerëson historinë e udhëtimit, ekspozimin ndaj rriqrave, simptomat dhe gjetjet gjatë ekzaminimit. RMSF mund të ngatërrohet me infeksione virale, meningit, sepsë ose sëmundje të tjera të transmetuara nga rriqrat. Dyshimi klinik është vendimtar sepse testet shpesh nuk japin përgjigje menjëherë.

• IgG me imunofluoreshencë indirekte (IFA): është një metodë standarde e konfirmimit. Zakonisht krahasohen dy mostra gjaku, një në fazën akute dhe një pas 2–10 javësh, për të parë rritjen e titrit të antitrupave.
• Testi IgM: mund të përdoret në disa laboratorë, por është më pak specifik dhe vetëm një rezultat pozitiv IgM nuk mjafton për diagnozë të sigurt.
• PCR: mund të zbulojë materialin gjenetik të bakterit, veçanërisht në disa mostra të lëkurës nga skuqja. PCR në gjak mund të dalë negative, sidomos në fazat e hershme.
• Analizat ndihmëse: mund të tregojnë ulje të trombociteve, rritje të enzimave të mëlçisë ose natrium të ulët, por këto gjetje nuk janë specifike dhe mund të mungojnë në fillim.

Si trajtohen ethet me njolla të Maleve Shkëmbore?

Doksiciklina është antibiotiku i zgjedhur për RMSF në të gjitha grupmoshat, përfshirë fëmijët nën 8 vjeç. Trajtimi është më efektiv kur fillon brenda 5 ditëve të para nga fillimi i simptomave. Nëse sëmundja dyshohet, mjeku duhet të fillojë trajtimin empirik pa pritur konfirmimin laboratorik.

Për rastet pa komplikacione, udhëzimet e CDC rekomandojnë zakonisht të paktën 5–7 ditë trajtim dhe vazhdim të tij derisa pacienti të ketë qenë pa temperaturë të paktën 72 orë dhe të shfaqë përmirësim klinik. Sëmundjet e rënda mund të kërkojnë trajtim më të gjatë. Doza përcaktohet nga mjeku sipas moshës, peshës dhe gjendjes së pacientit.

A është e sigurt doksiciklina te fëmijët?

Kur dyshohet RMSF, përfitimi i trajtimit të hershëm është shumë më i madh se shqetësimi për efektet dentare të tetraciklinave të vjetra. Studimet mbështesin përdorimin e kurave të shkurtra të doksiciklinës pa lidhje të provuar me njollosje të dhëmbëve të përhershëm te fëmijët e vegjël. Mosha e vogël nuk duhet të bëhet arsye për të vonuar trajtimin.

Po në shtatzëni ose në rast alergjie?

Shtatzënia dhe alergjia e rëndë e njohur ndaj tetraciklinave kërkojnë vlerësim urgjent nga mjeku dhe specialisti i sëmundjeve infektive. Doksiciklina mund të jetë ende trajtimi i nevojshëm kur dyshohet RMSF; vendimi individualizohet. Kloramfenikoli është përdorur si alternativë historike, por lidhet me rrezik më të lartë vdekshmërie dhe efekte serioze anësore, prandaj nuk është zgjedhje rutinë.

Mos përdorni antibiotikë me iniciativën tuaj dhe mos i ndërprisni sapo bie temperatura. Antibiotikë të tjerë të zakonshëm, përfshirë sulfonamidet, nuk janë zëvendësues të sigurt ose efektivë për RMSF; disa mund ta përkeqësojnë ecurinë.

Personat me gjendje të rëndë mund të kenë nevojë për shtrim në spital, lëngje të administruara me kujdes, mbështetje të frymëmarrjes dhe monitorim të organeve.

Cilat janë komplikacionet e RMSF dhe kur është urgjencë?

Nëse trajtimi vonohet, bakteri mund të dëmtojë enët e vogla të gjakut dhe të shkaktojë çrregullime serioze të qarkullimit. Mund të preken truri, mushkëritë, veshkat dhe lëkura. Në raste të rënda mund të ndodhin konfuzion, kriza epileptike, insuficiencë respiratore, shok, nekrozë e indeve ose dëmtime neurologjike afatgjata.

Njerëzit që shërohen nga forma e lehtë zakonisht rikuperohen pa pasoja. Pas sëmundjes shumë të rëndë, mund të nevojitet rehabilitim ose ndjekje për dëmtimet e mbetura nga infeksioni akut. RMSF nuk njihet si infeksion kronik që vazhdon të shumojë bakterin pas shërimit.

Si të mbroheni nga rriqrat dhe çfarë të bëni pas pickimit?

1. Para daljes në natyrë: përdorni repelentë të përshtatshëm sipas etiketës, vishni rroba me mëngë të gjata, pantallona të gjata dhe këpucë të mbyllura.
2. Gjatë qëndrimit jashtë: shmangni barin e lartë dhe shkurret kur është e mundur; kontrolloni veshjet dhe lëkurën.
3. Pas kthimit: kontrolloni gjithë trupin, sidomos sqetullat, pjesën pas gjunjëve, ijët, pjesën pas veshëve dhe flokët; kontrolloni edhe fëmijët dhe kafshët shtëpiake.
4. Nëse gjeni rriqër të ngjitur: kapeni me piskatore të pastër sa më pranë lëkurës dhe tërhiqeni ngadalë me presion të qëndrueshëm. Mos e shtrydhni trupin e rriqrës dhe mos përdorni nxehtësi, vaj ose manikyr.
5. Pas heqjes: pastroni vendin e pickimit dhe duart. Shënoni datën dhe vendndodhjen. Nëse zhvilloni temperaturë, dhimbje koke ose skuqje gjatë ditëve në vijim, konsultohuni me mjekun.

Pyetje të shpeshta për RMSF

A mund të kem RMSF pa njolla në lëkurë?

Po. Skuqja shpesh shfaqet pas fillimit të temperaturës dhe në disa pacientë mungon. Mungesa e saj nuk e përjashton sëmundjen.

A është RMSF e njëjta gjë me sëmundjen Lyme?

Jo. Të dyja mund të transmetohen nga rriqrat, por shkaktohen nga baktere të ndryshme. Shenjat, rreziku dhe trajtimi duhen vlerësuar sipas diagnozës konkrete.

A mund të trajtohen fëmijët me doksiciklinë?

Po. CDC rekomandon doksiciklinën kur dyshohet RMSF edhe për fëmijët e vegjël, pasi vonesa e trajtimit është më e rrezikshme.

Sa zgjat trajtimi me doksiciklinë?

Zakonisht minimumi është 5–7 ditë për rastet pa komplikacione dhe trajtimi vazhdon të paktën 72 orë pas zhdukjes së temperaturës, me përmirësim klinik. Mjeku e përcakton skemën individuale.

A mund të rezultojnë negative analizat në fillim?

Po. Testet e antitrupave shpesh nuk janë pozitive në javën e parë. Trajtimi nuk duhet vonuar kur dyshimi klinik është i fortë.

A mund të përhapet RMSF nga njeriu te njeriu?

Jo nëpërmjet kontaktit të zakonshëm. Transmetimi lidhet kryesisht me rriqrat e infektuara.

Çfarë do të thotë nëse kam njolla pas pickimit në Shqipëri?

Ka shumë shkaqe të mundshme. Në rajonin tonë duhen marrë në konsideratë edhe riketsioza të tjera, si ethet me njolla mesdhetare. Nëse njollat shoqërohen me temperaturë, kërkoni vlerësim mjekësor, jo vetëdiagnostikim.

Artikuj të lidhur

RMSF duhet dalluar nga infeksione të tjera të lidhura me rriqrat. Për informacion të mëtejshëm lexoni:

• Sëmundja Lyme (borrelioza): simptomat dhe trajtimi
• Babesioza: një infeksion tjetër i transmetuar nga rriqrat
• Tularemia: infeksioni bakterial që mund të lidhet edhe me pickimin e rriqrave

Referenca mjekësore

1. CDC – Clinical Care of Rocky Mountain Spotted Fever (RMSF).
2. CDC – Clinical and Laboratory Diagnosis for RMSF.
3. CDC – Clinical Signs and Symptoms of RMSF.
4. CDC – What to Do After a Tick Bite.
5. ECDC – Epidemiological Situation of Rickettsioses in EU/EFTA Countries.

Përshkrimet kohore dhe të trajtimit janë orientuese; vendimi klinik, trajtimi dhe ndjekja individualizohen nga mjeku.