Cfare eshte semundja Addison?

Semundja Addison eshte emri tradicional per insuficiencen primare adrenale.

Gjendrat mbiveshkore ndodhen mbi veshka dhe prodhojne disa hormone te rendesishme. Per nje shpjegim te anatomise dhe hormoneve mund te lexoni si funksionojne gjendrat adrenale dhe cilat hormone prodhojne.

Tek Addison-i, demtimi ndodh ne vete korteksin adrenal. Si pasoje prodhimi i hormoneve bie.

Me rendesi te vecante jane:

• kortizoli;
• aldosteroni;
• androgjenet adrenale.

Cfare bejne kortizoli dhe aldosteroni?

Kortizoli

Kortizoli eshte hormon glukokortikoid thelbesor per jeten.

Ai ndihmon organizmin ne:

• ruajtjen e tensionit arterial dhe qarkullimit;
• pergjigjen ndaj infeksionit, temperatures, traumes dhe operacionit;
• rregullimin e metabolizmit te glukozes, yndyrave dhe proteinave;
• modulimin e sistemit imunitar dhe inflamacionit.

Aldosteroni

Aldosteroni ndihmon veshkat te ruajne natriumin dhe ujin dhe te nxjerrin kaliumin.

Kur aldosteroni mungon mund te zhvillohen:

• humbje natriumi;
• volum i ulet i gjakut;
• tension i ulet;
• rritje e kaliumit;
• deshire e shtuar per kripe.

Addison, insuficience sekondare apo terciare?

Keto terma nuk jane sinonime.

Cfare e shkakton semundjen Addison?

Ne shume vende, shkaku me i zakonshem eshte adrenaliti autoimun.

Sistemi imunitar sulmon gabimisht korteksin e gjendrave mbiveshkore dhe me kalimin e kohes redukton aftesine e tyre per te prodhuar hormone.

Shkaqe te tjera mund te perfshijne:

• tuberkulozin;
• infeksione te tjera qe prekin gjendrat adrenale;
• hemorragji ne te dy gjendrat mbiveshkore;
• infiltrim ose metastaza ne gjendrat adrenale;
• heqje kirurgjikale te te dy gjendrave;
• disa semundje gjenetike ose metabolike;
• disa barna qe ndikojne sintezen ose metabolizmin e kortizolit;
• shkaqe te tjera me te rralla.

Addison-i dhe semundjet e tjera autoimune

Addison-i autoimun mund te shfaqet i vetem ose si pjese e nje sindrome poliendokrine autoimune.

Personi mund te kete gjithashtu semundje autoimune si:

• semundje autoimune te tiroides;
• diabet tip 1;
• vitiligo;
• anemi pernicioze;
• semundje celiake;
• semundje te tjera autoimune.

Per kete arsye, historia familjare dhe simptomat qe sugjerojne semundje te tjera endokrine ose autoimune kane rendesi.

Nese ekzistojne simptoma te tiroides, mund te lexoni edhe si funksionon gjendra tiroide dhe cilat crregullime mund ta prekin.

Cilat jane simptomat e semundjes Addison?

Simptomat shpesh zhvillohen gradualisht dhe mund te ngaterrohen me semundje te tjera.

Mund te perfshijne:

• lodhje kronike;
• dobesi muskulore;
• humbje oreksi;
• humbje te paqellimshme te peshes;
• nauze;
• te vjella;
• dhimbje barku;
• diarre;
• tension te ulet;
• marramendje kur ngriheni ne kembe;
• deshire per ushqime te kripura;
• dhimbje muskujsh ose kycesh;
• hipoglicemi ne disa persona;
• ndryshime te humorit ose irritabilitet.

Pse lekura mund te erresohet?

Hiperpigmentimi eshte vecanerisht karakteristik per insuficiencen primare.

Mund te verehet ne:

• rrudha te lekures;
• berryla dhe gjunje;
• nyjet e gishtave;
• cikatriçe;
• buze;
• mukozen e gojes.

Kjo lidhet me nivelet e larta te ACTH dhe peptideve te lidhura me te.

Cfare eshte kriza adrenale?

Kriza adrenale ndodh kur organizmi nuk ka kortizol te mjaftueshem per te perballuar nevojat akute.

Mund te nxitet nga:

• infeksione;
• temperature e larte;
• te vjella ose diarre;
• trauma;
• operacioni;
• mosmarrja e glukokortikoidit;
• pamundesia per ta mbajtur barnin nga goja;
• diagnoza ende e panjohur e insuficiences adrenale.

Shenjat mund te perfshijne:

• dobesi ekstreme;
• tension shume te ulet;
• kolaps ose humbje vetedijeje;
• konfuzion;
• dhimbje te forta barku;
• te vjella ose diarre te renda;
• dehidrim;
• hipoglicemi;
• crregullime te natriumit dhe kaliumit.

Si diagnostikohet semundja Addison?

Diagnoza kerkon kombinimin e historise, ekzaminimit dhe analizave hormonale.

Ne nje person stabil, vleresimi mund te filloje me:

• kortizolin e mengjesit;
• ACTH;
• natriumin dhe kaliumin;
• glukozen;
• kreatininen;
• teste te tjera sipas situates.

Interpretimi i kortizolit varet nga ora e marrjes, laboratori, metoda e matjes dhe gjendja klinike.

Cfare mund te tregojne natriumi dhe kaliumi?

Tek Addison-i primar mund te shfaqen:

• natrium i ulet;
• kalium i larte;
• glukoze e ulet ne disa raste.

Por keto ndryshime nuk jane te pranishme tek cdo pacient dhe nuk mjaftojne per diagnozen.

Nese keni analiza te elektroliteve, mund te lexoni cfare matin natriumi, kaliumi, glukoza, kreatinina dhe analizat e tjera te panelit metabolik.

Cfare eshte testi i stimulimit me ACTH?

Testi i stimulimit me ACTH, i quajtur edhe corticotropin stimulation test, eshte nje nga testet kryesore per konfirmimin e insuficiences adrenale.

Ne test:

1. matet kortizoli para stimulimit;
2. jepet ACTH sintetik;
3. kortizoli matet perseri pas nje intervali te percaktuar.

Nje gjender adrenale funksionale duhet te rrise prodhimin e kortizolit pas stimulimit.

Interpretimi duhet te perdore kufijte e laboratorit dhe metoden specifike te matjes se kortizolit.

Po insulin tolerance test?

Ky nuk eshte testi rutinor per diagnostikimin e semundjes Addison.

Mund te perdoret ne qendra te specializuara kur dyshohet insuficience adrenale sekondare nga hipofiza dhe kerkohet vleresimi i aksit hipotalamus-hipofize-adrenale.

Testi shkakton hipoglicemi dhe nuk eshte i sigurt per t’u bere pa monitorim specialistik.

Si percaktohet shkaku i Addison-it?

Pasi konfirmohet insuficienca primare, duhet kerkuar shkaku.

ACTH

ACTH zakonisht eshte i rritur ne Addison-in primar sepse hipofiza po perpiqet te stimuloje gjendrat qe nuk reagojne mjaftueshem.

Renina dhe aldosteroni

Nivelet e tyre ndihmojne ne vleresimin e mungeses mineralokortikoide dhe ne planifikimin e trajtimit me fludrocortisone.

Antitrupat anti-21-hydroxylase

Mund te mbeshtesin diagnozen e Addison-it autoimun.

CT e gjendrave adrenale

Imazheria nuk kerkohet automatikisht tek cdo pacient me Addison autoimun te qarte.

CT mund te jete e dobishme kur:

• antitrupat autoimune mungojne;
• dyshohet tuberkuloz ose infeksion tjeter;
• dyshohet hemorragji;
• dyshohet tumor ose infiltrim;
• shkaku mbetet i paqarte.

Cili eshte ndryshimi mes Addison dhe Cushing?

Cushing disease eshte nje forme specifike e Cushing syndrome ku hipofiza prodhon shume ACTH.

Teprica e aldosteronit eshte nje crregullim tjeter, i quajtur hiperaldosteronizem primar, dhe nuk eshte perkufizimi i Cushing.

Si trajtohet semundja Addison?

Trajtimi zevendeson hormonet qe gjendrat mbiveshkore nuk prodhojne ne sasine e nevojshme.

Zevendesimi i kortizolit

Hydrocortisone eshte glukokortikoidi qe perdoret me shpesh. Ne disa situata mund te perdoren glukokortikoide te tjera.

Doza ndahet ne menyre qe te imitoje sa me mire ritmin normal te kortizolit dhe individualizohet sipas pacientit.

Qellimi eshte te shmangen si:

• nen-zevendesimi, qe le simptoma dhe rrit riskun e krizes;
• mbi-zevendesimi, qe me kalimin e kohes mund te shkaktoje efekte te ngjashme me ekspozimin e tepert ndaj glukokortikoideve.

Zevendesimi i aldosteronit

Kur ekziston mungese mineralokortikoide, perdoret zakonisht fludrocortisone.

Monitorimi mund te perfshije:

• tensionin arterial;
• simptomat e marramendjes;
• natriumin dhe kaliumin;
• reninen;
• shenjat e mbajtjes se tepert ose humbjes se kripes.

Cfare jane “sick-day rules”?

Trupi normalisht prodhon me shume kortizol kur ka stres fizik, si:

• temperature;
• infeksion;
• traume;
• operacion;
• semundje te rende.

Nje person me Addison nuk mund ta rrise prodhimin e vet te kortizolit mjaftueshem.

Prandaj cdo pacient duhet te kete nje plan te shkruar qe shpjegon:

• kur duhet rritur perkohesisht glukokortikoidi;
• cfare duhet bere ne temperature ose infeksion;
• cfare duhet bere para operacioneve ose procedurave;
• cfare duhet bere ne te vjella ose diarre;
• kur duhet perdorur injeksioni emergjent;
• kur duhet kerkuar urgjenca.

Cfare duhet te kete me vete nje person me Addison?

Rekomandohet qe personat me insuficience adrenale te kene:

• karte ose identifikim mjekesor per insuficiencen adrenale;
• barna rezervë sipas planit;
• udhezime per sick-day rules;
• kit emergjent me hydrocortisone kur eshte pershkruar;
• familjare ose persona te afert te trajnuar per perdorimin e kit-it.

Kjo ka rendesi sepse ne nje krize personi mund te mos jete ne gjendje te shpjegoje diagnozen ose te marre tabletat.

A mund te jetohet normalisht me semundjen Addison?

Po. Me zevendesim hormonal te pershtatshem, edukim dhe menaxhim te situatave stresuese, shumica e pacienteve mund te bejne nje jete aktive.

Megjithate, trajtimi zakonisht eshte afatgjate dhe kontrollet periodike jane te rendesishme.

Ne kontrolle mund te diskutohen:

• lodhja dhe energjia;
• pesha;
• tensioni arterial;
• simptomat ortostatike;
• elektrolitet;
• shenjat e dozes shume te ulet ose shume te larte;
• perdorimi i fludrocortisone;
• semundjet autoimune shoqeruese;
• pergatitja per emergjence.

A duhet shtuar kripe?

Disa persona me Addison dhe mungese aldosteroni mund te kene nevoje per me shume natrium, vecanerisht gjate djersitjes se madhe, aktivitetit te zgjatur ose motit shume te nxehte.

Kjo nuk duhet kthyer ne nje rekomandim universal per konsum te pakufizuar te kripes. Nevoja varet nga fludrocortisone, tensioni, elektrolitet dhe keshilla e endokrinologut.

A mund te nderpritet hydrocortisone kur personi ndihet mire?

Jo.

Tek insuficienca primare e konfirmuar, personi ndihet mire pikerisht sepse hormoni qe mungon po zevendesohet.

Nderprerja pa plan mund te shkaktoje rikthim te simptomave dhe krize adrenale.