Cfare eshte ADHD?

ADHD eshte nje crregullim neurozhvillimor qe ndikon ne kontrollin e vemendjes, aktivitetit dhe impulseve ne menyre qe pengon funksionimin e perditshem.

Emri ne anglisht eshte attention-deficit/hyperactivity disorder.

ADHD fillon ne femijeri, edhe pse disa persona diagnostikohen vetem ne adoleshence ose ne moshen e rritur.

Simptomat mund te ndikojne:

• mesimin;
• organizimin;
• perfundimin e detyrave;
• marredheniet me familjen dhe bashkemoshataret;
• kontrollin e impulseve;
• menaxhimin e kohes;
• punen dhe studimet ne moshen e rritur.

Cilat jane prezantimet e ADHD?

ADHD mund te paraqitet kryesisht me pavemendje, kryesisht me hiperaktivitet-impulsivitet ose me kombinimin e te dyjave.

Prezantimi mund te ndryshoje me moshen. Nje femije shume hiperaktiv mund te behet nje i rritur qe ndjen me shume shqetesim te brendshem sesa vrapim ose levizje te dukshme.

Cilat jane shenjat e pavemendjes?

Shenja te mundshme perfshijne:

• ben gabime nga pakujdesia;
• ka veshtiresi te ruaje vemendjen;
• duket sikur nuk degjon kur i flitet direkt;
• fillon detyra por nuk i perfundon;
• ka veshtiresi me organizimin;
• shmang detyra qe kerkojne perqendrim te zgjatur;
• humb shpesh libra, mjete shkollore, celesa ose sende te tjera;
• shperqendrohet lehte;
• harron aktivitetet e perditshme.

Nje ose dy nga keto sjellje here pas here nuk diagnostikojne ADHD.

Cilat jane shenjat e hiperaktivitetit dhe impulsivitetit?

Mund te perfshijne:

• leviz shpesh duart ose kembet;
• ngrihet kur pritet te qendroje ulur;
• vrapon ose ngjitet ne situata jo te pershtatshme;
• ka veshtiresi te luaje ose te kryeje aktivitete ne qetesi;
• duket vazhdimisht ne levizje;
• flet shume;
• pergjigjet para se pyetja te perfundoje;
• ka veshtiresi te prese radhen;
• nderpret ose nderhyn ne aktivitetet e te tjereve.

Tek adoleshentet dhe te rriturit hiperaktiviteti mund te shfaqet me shume si shqetesim i brendshem, nevoje per levizje ose veshtiresi per te qendruar gjate ne nje aktivitet.

Kur eshte sjellje normale dhe kur mund te jete ADHD?

Shume femije jane energjike, harrojne, shperqendrohen ose humbin durimin here pas here. ADHD kerkon nje model me te vazhdueshem dhe me ndikim funksional.

Mjeku vlereson:

• sa shpesh ndodhin simptomat;
• sa te forta jane;
• sa kohe kane vazhduar;
• nese jane te papershtatshme per nivelin e zhvillimit;
• nese ndodhin ne me shume se nje mjedis;
• nese pengojne shkollen, familjen, shoqerine ose aktivitetet e perditshme.

A shfaqet ADHD ndryshe tek vajzat?

Po. Vajzat mund te kene me shpesh nje tablo kryesisht te pavemendshme dhe simptomat mund te jene me pak te dukshme.

Nje vajze mund te:

• duket sikur enderron me sy hapur;
• harroje detyrat;
• kete organizim te dobet;
• humbase sende;
• kete veshtiresi ne menaxhimin e kohes;
• mos shkaktoje probleme te dukshme ne klase.

Per kete arsye, ADHD mund te mos njihet aq heret tek disa vajza dhe gra.

Cfare e shkakton ADHD?

Nuk ekziston nje shkak i vetem. Studimet tregojne se gjenetika luan rol te madh dhe ADHD ka nje baze komplekse neurozhvillimore.

Faktore qe jane studiuar ose lidhen me riskun perfshijne:

• faktore gjenetike;
• dallime ne zhvillimin dhe funksionimin e qarqeve te trurit;
• lindjen premature;
• disa demtime te trurit;
• ekspozime te caktuara mjedisore, si nivele te larta plumbi.

Studimet kane gjetur gjithashtu lidhje statistikore me disa ekspozime gjate shtatzenise, por nje lidhje statistikore nuk do te thote domosdoshmerisht se ekspozimi eshte shkaku i vetem i ADHD.

Si diagnostikohet ADHD?

Diagnoza eshte nje proces klinik dhe kerkon informacion nga disa burime.

Vleresimi mund te perfshije:

• interviste me prinderit ose kujdestaret;
• biseden me femijen ose adoleshentin;
• informacion nga mesuesit;
• historine e zhvillimit;
• historine mjekesore dhe familjare;
• ecurine ne shkolle;
• vleresimin e gjumit;
• vleresimin e shendetit mendor;
• pyetesore ose rating scales te standardizuara;
• kontroll te shikimit dhe degjimit kur eshte e nevojshme.

Diagnoza duhet te vendoset nga nje profesionist shendetesor me trajnim dhe eksperience ne vleresimin e ADHD.

Cilat jane kriteret kryesore diagnostike?

Sipas kritereve DSM-5-TR, simptomat duhet te jene persistente dhe te ndikojne qarte funksionimin.

A ekziston nje test per ADHD?

Nuk ekziston nje test i vetem laboratorik, neurologjik ose kompjuterik qe diagnostikon ADHD.

MRI, CT dhe EEG nuk perdoren rutinë per te diagnostikuar ADHD.

Ato mund te kerkohen vetem kur historia ose ekzaminimi sugjerojne nje problem tjeter neurologjik.

Po QbTest?

Ne disa sisteme shendetesore perdoren teste kompjuterike qe matin vemendjen, impulsivitetin dhe aktivitetin motorik.

NICE ne vitin 2024 rekomandoi QbTest si nje opsion qe mund te ndihmoje procesin diagnostik tek personat 6-17 vjec.

QbTest nuk zevendeson vleresimin klinik dhe nuk duhet te perdoret si test i vetem per diagnoze.

Cfare mund te duket si ADHD?

Pavemendja, shqetesimi dhe veshtiresite ne shkolle nuk shkaktohen gjithmone nga ADHD.

Mjeku mund te duhet te vleresoje:

• mungesen ose cilesine e dobet te gjumit;
• sleep apnea;
• ankthin;
• depresionin;
• traumen ose stresin;
• learning disorders;
• language disorders;
• problemet me shikimin ose degjimin;
• autism spectrum disorder;
• tics;
• epilepsine ose episode te tjera neurologjike ne raste te caktuara;
• efektet e barnave ose substancave;
• probleme te tjera mjekesore ose psikiatrike.

A mund te kete femija ADHD dhe nje crregullim tjeter njekohesisht?

Po. Crregullimet bashkeekzistuese jane te zakonshme dhe duhet te kerkohen gjate vleresimit.

Mund te perfshijne:

• learning disorders;
• language disorders;
• anxiety disorders;
• depression;
• oppositional defiant disorder;
• conduct disorder;
• autism spectrum disorder;
• tic disorders;
• sleep disorders;
• substance use disorders tek disa adoleshente dhe te rritur.

Trajtimi duhet te marre parasysh te gjitha diagnozat dhe jo vetem simptomat e ADHD.

Si trajtohet ADHD?

Trajtimi synon te ule simptomat dhe te permiresoje funksionimin ne shtepi, shkolle, pune dhe marredhenie.

Mund te perfshije:

• parent training in behavior management;
• behavioral classroom interventions;
• mbeshtetje arsimore;
• strategji organizimi dhe menaxhimi kohe;
• psikoterapi ne raste te zgjedhura;
• barna;
• trajtim te crregullimeve bashkeekzistuese.

Trajtimi duhet te individualizohet dhe te rishikohet periodikisht.

Si trajtohet ADHD tek femijet 4-6 vjec?

Per femijet e vegjel, parent training in behavior management dhe nderhyrjet sjellore jane trajtimi i pare.

Keto programe i mesojne prinderit si te:

• vendosin rregulla te qarta;
• perforcojne sjelljen pozitive;
• perdorin pasoja te parashikueshme;
• strukturojne aktivitetet;
• zvogelojne konfliktin;
• ndihmojne femijen te zhvilloje vetekontroll.

Behavioral classroom interventions mund te shtohen kur jane te disponueshme.

Methylphenidate mund te konsiderohet tek femijet 4-6 vjec kur nderhyrjet sjellore nuk kane sjelle permiresim te mjaftueshem dhe vazhdon demtim serioz funksional.

Si trajtohen femijet e moshes shkollore?

Tek femijet 6 vjec e lart, trajtimi shpesh kombinon barna te aprovuara per ADHD me terapi sjellore dhe mbeshtetje shkollore.

Plani mund te perfshije:

• parent training;
• behavioral classroom management;
• organizational skills training;
• ndryshime ne mjedisin e klases;
• udhezime te shkurtra dhe te qarta;
• ndarjen e detyrave te gjata ne hapa me te vegjel;
• feedback te shpejte dhe te rregullt;
• plan individual arsimor kur eshte i nevojshem.

Cfare ndryshon tek adoleshentet?

Tek adoleshentet hiperaktiviteti i dukshem mund te ulet, por mund te vazhdojne:

• pavemendja;
• organizimi i dobet;
• impulsiviteti;
• problemet me menaxhimin e kohes;
• veshtiresite akademike;
• sjelljet me risk.

Adoleshenti duhet te perfshihet ne vendimet per trajtimin.

Gjithashtu duhet vleresuar risku per:

• perdorim substancash;
• depresion;
• ankth;
• probleme gjumi;
• sjellje impulsive ose te rrezikshme.

Cilat barna perdoren per ADHD?

Stimulantet jane nder barnat me efektive dhe me te perdorura per ADHD, por ekzistojne edhe alternativa jo-stimuluese.

Stimulantet

Dy grupet kryesore jane:

• methylphenidate dhe preparatet e tij;
• amphetamine-based medicines ne vendet ku jane te aprovuara.

Ekzistojne preparate me veprim me te shkurter dhe me te gjate.

Barnat jo-stimuluese

Ne situata te caktuara mund te perdoren:

• atomoxetine;
• guanfacine;
• barna te tjera te zgjedhura nga specialisti sipas moshes dhe situates klinike.

Zgjedhja varet nga:

• mosha;
• simptomat;
• kohezgjatja e efektit qe nevojitet;
• efektet anesore;
• tics;
• ankthi ose crregullime te tjera;
• problemet e gjumit;
• rreziku per misuse ose diversion;
• disponueshmeria dhe autorizimi ne vendin ku trajtohet pacienti.

Cfare duhet monitoruar kur perdoren barna?

Trajtimi me barna kerkon monitorim te efektit dhe efekteve anesore.

Para fillimit zakonisht vleresohen:

• pesha dhe gjatesia tek femijet;
• pulsi;
• tensioni arterial;
• historia kardiovaskulare;
• barnat e tjera;
• gjumi;
• shendeti mendor;
• rreziku per misuse ose diversion.

Gjate trajtimit monitorohen:

• permiresimi i simptomave;
• funksionimi ne shkolle, shtepi ose pune;
• oreksi;
• pesha;
• rritja tek femijet;
• gjumi;
• pulsi dhe tensioni;
• ndryshimet e humorit;
• efektet e tjera anesore.

Efekte anesore te mundshme te stimulanteve perfshijne:

• ulje oreksi;
• veshtiresi gjumi;
• dhimbje koke;
• dhimbje barku;
• irritim;
• rritje te pulsit ose tensionit tek disa persona.

Cfare roli ka shkolla?

Per nje femije me ADHD, shkolla eshte pjese e rendesishme e planit te trajtimit.

Mbeshtetja mund te perfshije:

• vend me pak shperqendrime;
• udhezime te shkurtra dhe te strukturuara;
• ndarje te detyrave ne hapa;
• kohe shtese kur eshte e arsyeshme;
• pushime te shkurtra te planifikuara;
• sisteme motivimi dhe feedback;
• ndihme me organizimin e materialeve;
• komunikim te rregullt mes shkolles dhe familjes.

Nevoja specifike ndryshon nga nje femije tek tjetri.

A ndihmon dieta ne ADHD?

Nje ushqyerje e shendetshme eshte e rendesishme, por nuk ekziston nje diete universale qe kuron ADHD.

Nuk rekomandohet qe familjet te heqin shume ushqime nga dieta pa arsye te qarte.

Nese ekziston nje lidhje e perseritur dhe e dokumentuar mes nje ushqimi te caktuar dhe sjelljes, kjo mund te diskutohet me mjekun ose dietologun.

“Few-food diets”, detox, suplemente ose dieta shume kufizuese nuk duhet te zevendesojne trajtimet me evidence.

Po omega-3 ose suplementet?

Disa suplemente jane studiuar, por efekti i tyre eshte me i vogel dhe me pak i parashikueshem se trajtimet standarde. Ato nuk duhet te konsiderohen zevendesim per nje diagnoze te sakte dhe trajtim te provuar.

A ekziston ADHD tek te rriturit?

Po. ADHD mund te vazhdoje ne moshen e rritur, edhe pse menyra e shfaqjes shpesh ndryshon.

Tek te rriturit mund te shfaqet si:

• veshtiresi ne organizim;
• procrastination;
• menaxhim i dobet i kohes;
• harrim i takimeve;
• humbje e shpeshta e sendeve;
• veshtiresi ne perfundimin e projekteve;
• shperqendrim;
• shqetesim i brendshem;
• impulsivitet;
• probleme ne pune ose marredhenie.

Per diagnoze ne moshen e rritur duhet te kete evidence se simptomat kane filluar ne femijeri, edhe nese diagnoza nuk eshte vendosur atehere.

Trajtimi mund te perfshije barna, cognitive behavioral therapy, strategji organizimi dhe trajtimin e crregullimeve bashkeekzistuese.