SHËNDETI A–Z · SËMUNDJET NEUROLOGJIKE

Sëmundja e Parkinsonit: simptomat, fazat, diagnoza dhe trajtimi

Parkinsoni është sëmundje neurologjike progresive që mund të shkaktojë ngadalësim të lëvizjeve, ngurtësi dhe dridhje, por edhe ndryshime të gjumit, humorit, tretjes dhe ekuilibrit. Diagnoza vlerësohet nga neurologu; mjekimet dhe rehabilitimi mund të përmirësojnë ndjeshëm jetën e përditshme.

Çfarë është sëmundja e Parkinsonit?

Sëmundja e Parkinsonit është një çrregullim neurologjik progresiv. Në tru humbin gradualisht disa qeliza nervore të substantia nigra që prodhojnë dopaminë, një neurotransmetues i rëndësishëm për kontrollin e lëvizjes. Prandaj shfaqen ngadalësimi i lëvizjeve, ngurtësia dhe, jo te të gjithë, dridhja në qetësi.

Parkinsoni nuk është vetëm sëmundje e duarve që dridhen. Ai prek edhe gjumin, nuhatjen, tretjen, presionin e gjakut, humorin dhe aftësinë për të menduar. Përparimi ndryshon shumë nga një person te tjetri dhe diagnoza nuk do të thotë automatikisht humbje e shpejtë e pavarësisë.

Parkinsonizmi është term më i gjerë për një grup shenjash, sidomos ngadalësimin e lëvizjeve me ngurtësi ose dridhje. Sëmundja e Parkinsonit është vetëm një nga shkaqet e parkinsonizmit.

Pse shfaqet Parkinsoni dhe kush rrezikohet?

Shkaku i saktë nuk dihet në shumicën e rasteve. Mosha më e madhe është faktor i rëndësishëm rreziku. Mund të kontribuojnë predispozita gjenetike dhe disa ekspozime mjedisore; kjo nuk do të thotë se çdo person me ekspozim të tillë do të sëmuret.

Një pjesë e vogël e rasteve lidhet me variante gjenetike të njohura, por shumica nuk trashëgohen sipas një modeli të thjeshtë. Sëmundja mund të fillojë edhe para moshës 50 vjeç. Nëse disa familjarë janë prekur ose sëmundja ka nisur herët, neurologu mund të diskutojë këshillimin gjenetik.

Mungesa e dopaminës shpjegon shumë nga simptomat motorike, por procese më të gjera në sistemin nervor shpjegojnë edhe simptomat jomotorike. Nuk ka provë që një dietë, suplement ose analizë e vetme mund të parashikojë apo parandalojë me siguri Parkinsonin.

Cilat janë simptomat e hershme dhe të përparuara?

Bradikinezia (ngadalësimi i lëvizjeve) është tipar thelbësor: pacienti mund të shkruajë me shkronja gjithnjë e më të vogla, të veshë rrobat më ngadalë, të lëvizë më pak njërin krah gjatë ecjes ose të ketë mimikë më të pakët. Dridhja zakonisht vërehet në qetësi dhe mund të fillojë në njërën dorë. Ngurtësia mund të japë dhimbje në shpatull ose vështirësi gjatë kthimit.

Me kalimin e kohës, ecja mund të bëhet me hapa më të vegjël, kthesat më të vështira, zëri më i ulët dhe gëlltitja më problematike. Disa persona kanë bllokim të përkohshëm të hapit (freezing of gait) ose humbje ekuilibri; këto rrisin rrezikun e rrëzimeve. Jo çdo dridhje është Parkinson dhe jo çdo person me Parkinson dridhet.

Simptomat jomotorike mund të shfaqen përpara ose pas shenjave të lëvizjes: kapsllëku, ulja e nuhatjes, çrregullimi i sjelljes gjatë gjumit REM, lodhja, depresioni, ankthi, dhimbja, urinimi i shpeshtë dhe marramendja kur ngriheni në këmbë. Halucinacionet ose ndryshimet njohëse mund të shfaqen në disa faza apo të lidhen me barnat, por nuk ndodhin te të gjithë.

Si ndryshon sëmundja me kalimin e kohës?

Sëmundja zhvillohet gradualisht, por shpejtësia është individuale. Neurologët mund të përdorin shkallën Hoehn dhe Yahr si një përshkrim të përgjithshëm të ecurisë: simptomat mund të nisin në njërën anë, të bëhen dypalëshe, më vonë të ndikojnë në ekuilibër dhe në faza të avancuara të kufizojnë ecjen dhe pavarësinë.

Këto faza nuk janë një kalendar i saktë. Një pacient mund të ketë simptoma jomotorike shumë shqetësuese edhe me ndryshime të vogla motorike; një tjetër mund të qëndrojë aktiv për shumë vite. Prandaj planifikimi i kujdesit duhet të bazohet në nevojat reale dhe jo vetëm në numrin e fazës.

Familjarët duhet të vërejnë ndryshime në ecje, rrëzime, gjumë, të folur, gëlltitje, kujtesë dhe mënyrën si funksionojnë barnat gjatë ditës. Këto informacione e ndihmojnë neurologun të rishikojë trajtimin.

Si vendoset diagnoza dhe çfarë sëmundjesh ngjajnë me Parkinsonin?

Diagnoza është kryesisht klinike, pas historisë mjekësore dhe ekzaminimit neurologjik. Neurologu kërkon bradikinezi bashkë me shenja si ngurtësia ose dridhja në qetësi, vlerëson ecjen, reflekset posturale, lëvizjet e syve dhe përgjigjen ndaj trajtimit. Duhet të analizojë edhe barnat që mund të shkaktojnë parkinsonizëm, si disa antipsikotikë.

Nuk ka një analizë rutine të gjakut që e konfirmon Parkinsonin. MRI-ja mund të përdoret për të kërkuar shkaqe të tjera, jo për ta diagnostikuar drejtpërdrejt. Në raste të paqarta, një skanim i transportuesit të dopaminës (DaTscan) mund të ndihmojë në dallimin e disa llojeve të dridhjes, por nuk dallon me siguri Parkinsonin nga çdo parkinsonizëm atipik.

Shenja si rëniet shumë të hershme, çrregullimet e rënda autonome që në fillim, paraliza e shikimit vertikal ose përparimi jashtëzakonisht i shpejtë mund të ngrenë dyshimin për diagnoza alternative, përfshirë paralizën supranukleare progresive dhe atrofinë multisistemike. Për këtë arsye vlerësimi nga neurologu me përvojë në çrregullimet e lëvizjes është i rëndësishëm.

Cilat barna përdoren për Parkinsonin?

Trajtimi zgjidhet në bazë të simptomave, moshës, aktiviteteve të përditshme dhe rrezikut nga efektet anësore. Levodopa, zakonisht me karbidopa ose benserazid, është ndër trajtimet më efektive për ngadalësimin e lëvizjeve dhe ngurtësinë. NICE rekomandon levodopën kur simptomat motorike ndikojnë në cilësinë e jetës. Levodopa nuk e shëron sëmundjen, por mund të përmirësojë funksionimin.

Agonistët dopaminergjikë, si pramipeksoli dhe ropiniroli, mund të përdoren te pacientë të përzgjedhur, por mund të shkaktojnë përgjumje të papritur, ënjtje, halucinacione dhe çrregullime të kontrollit të impulseve (p.sh. shpenzime apo lojëra të pakontrolluara). Familjarët duhet të raportojnë ndryshimet e sjelljes. Inhibitorët MAO-B, si rasagilina ose selegilina, dhe preparate të tjera mund të përdoren sipas stadit.

Në sëmundjen më të avancuar, inhibitorët COMT dhe medikamentet ndihmëse mund të përdoren për të zgjatur efektin e levodopës. Amantadina mund të ndihmojë disa pacientë me diskinezi, ndërsa barnat antikolinergjike kanë përdorim të kufizuar për shkak të efekteve në kujtesë, urinim dhe tolerancë, veçanërisht te të moshuarit.

Orari i saktë i barnave ka shumë rëndësi: vonesat mund të shkaktojnë përkeqësim të lëvizjes. Mos e ndërprisni papritur levodopën ose medikamentet dopaminergjike. Çdo ndryshim doze duhet bërë me neurologun; ndërprerja e papritur mund të shkaktojë sindroma serioze.

Çfarë janë fenomeni wearing-off dhe diskinezitë?

Pas disa vitesh trajtim, një pjesë e pacientëve vëren se përfitimi i një doze levodopa zgjat më pak: kjo quhet wearing-off. Koha kur barnat kontrollojnë mirë simptomat quhet periudhë “on”; kur efekti ulet dhe lëvizjet bëhen më të vështira quhet “off”. Ndonjëherë shfaqen lëvizje të pavullnetshme të tepruara, të quajtura diskinezi.

Mbajtja e një ditari të orareve të dozave, vakteve, episodeve “off” dhe lëvizjeve të pavullnetshme e ndihmon neurologun të kuptojë modelin. Mund të ndryshohet orari, formulimi ose kombinimi i barnave, por pacienti nuk duhet t’i bëjë këto ndryshime vetë. Disa pacientë kanë nevojë për vlerësim në qendër të specializuar për trajtime të avancuara.

Si ndihmojnë ushtrimet dhe rehabilitimi?

Ushtrimet e rregullta të përshtatura për aftësitë individuale ndihmojnë forcën, qëndrueshmërinë, ecjen dhe mirëqenien. Fizioterapisti me përvojë në Parkinson mund të mësojë strategji për të nisur hapin, për të kthyer trupin, për të përmirësuar ekuilibrin dhe për të pakësuar rrezikun e rrëzimeve. Programi duhet të përshtatet nëse ka sëmundje të zemrës, dhimbje ose çrregullime të rënda të ekuilibrit.

Terapia okupacionale ndihmon në veshje, larje, gatim dhe përshtatjen e shtëpisë; logopedi mund të ndihmojë për zërin e ulët, artikulimin, kollitjen gjatë ngrënies dhe vështirësitë e gëlltitjes. Nëse pacienti kollitet shpesh me ushqimin, humbet peshë ose ka infeksione të përsëritura në mushkëri, kërkohet vlerësim i gëlltitjes.

Ushtrimet nuk zëvendësojnë barnat. Synimi është të ruhet sa më gjatë pavarësia funksionale dhe cilësia e jetës. Mbështetja psikologjike dhe angazhimi social janë po aq të rëndësishme sa lëvizja.

Kur merret parasysh stimulimi i thellë i trurit (DBS)?

DBS është një ndërhyrje ku elektroda të vendosura në zona të caktuara të trurit lidhen me një pajisje që jep impulse elektrike. Mund të konsiderohet për pacientë me simptoma që i përgjigjen levodopës, por që kanë luhatje të rënda motorike, diskinezi ose dridhje të vështirë për t’u kontrolluar pavarësisht trajtimit optimal.

DBS nuk është kurë dhe nuk ndalon progresin e sëmundjes. Nuk është i përshtatshëm për të gjithë; ekipi vlerëson simptomat, aftësitë njohëse, humorin, rrezikun kirurgjikal dhe pritshmëritë. Në sëmundjen e avancuar mund të merren parasysh edhe trajtime me infuzione ose sisteme të tjera të specializuara, sipas disponueshmërisë dhe indikacionit.

Si të jetoni më mirë me Parkinsonin?

Mbani orar të rregullt të mjekimeve dhe vizitave. Për të ulur rrezikun e rrëzimeve, hiqni qilimat që rrëshqasin, përmirësoni ndriçimin dhe përdorni mbështetëse ose mjete ndihmëse kur rekomandohen. Planifikoni aktivitetet më kërkuese në periudhat kur barnat veprojnë më mirë.

Kapsllëku shpesh kërkon lëngje të mjaftueshme, fibra dhe aktivitet fizik sipas tolerancës. Marramendja gjatë ngritjes mund të lidhet me rënien e presionit të gjakut dhe duhet diskutuar me mjekun. Problemet e gjumit, depresioni, ankthi dhe halucinacionet janë pjesë të rëndësishme të trajtimit, jo shenja dobësie personale.

Kujdestarët mund të përballen me lodhje dhe ngarkesë emocionale; diskutimi i nevojave familjare me ekipin shëndetësor dhe planifikimi i mbështetjes është i dobishëm. Një dietë e larmishme rekomandohet përgjithësisht; te disa pacientë proteinat mund të ndikojnë përthithjen e levodopës, prandaj ndryshimet dietike duhen diskutuar me neurologun ose dietologun dhe nuk duhen bërë në kurriz të ushqyerjes.

Për udhëzime të tjera shihni problemet me ekuilibrin dhe çrregullimet e ecjes.

Pyetje të shpeshta (FAQ)

Referenca mjekësore

• • NICE – Parkinson’s disease in adults (NG71)
• • NINDS – Parkinson’s Disease
• • NHS – Parkinson’s disease
• • Parkinson’s Foundation – Understanding Parkinson’s