Cfare eshte skleroza multiple?

Skleroza multiple eshte nje semundje kronike inflamatore dhe immune-mediated e sistemit nervor qendror.

Sistemi nervor qendror perfshin:

• trurin;
• palcen kurrizore;
• nervat optike.

Ne MS, sistemi imunitar reagon ne menyre jonormale kunder strukturave te sistemit nervor qendror dhe mund te shkaktoje inflamacion, humbje te mielines dhe demtim te axoneve dhe neuroneve.

Zonat e demtuara mund te formojne lezione ose pllaka qe shihen ne MRI.

Cfare eshte mielina dhe pse ka rendesi?

Mielina eshte mbeshtjellesi izolues rreth shume fibrave nervore dhe ndihmon sinjalet elektrike te kalojne shpejt dhe ne menyre te koordinuar.

Kur mielina demtohet:

• sinjalet nervore mund te ngadalesohen;
• sinjalet mund te bllokohen;
• mund te shfaqen simptoma neurologjike;
• me kalimin e kohes mund te demtohen edhe axonet.

Ky demtim shpjegon pse MS mund te shkaktoje simptoma kaq te ndryshme ne varesi te zones se sistemit nervor qe preket.

Cilat jane format ose ecurite kryesore te MS?

MS eshte nje semundje e vetme, por ecuria klinike mund te jete relapsing ose progressive dhe mund te ndryshoje me kalimin e kohes.

Relapsing-remitting MS – RRMS

Ka episode neurologjike te reja ose perkeqesim te simptomave, te quajtura relapses, te ndjekura nga periudha rikuperimi te plote ose te pjesshem.

Kjo eshte menyra me e zakonshme e paraqitjes se MS.

Secondary progressive MS – SPMS

SPMS zhvillohet pas nje ecurie fillestare relapsing-remitting.

Me kalimin e kohes, disability mund te rritet gradualisht edhe jashte relapseve te qarta.

Semundja mund te jete ende aktive, me relapses ose aktivitet te ri ne MRI, ose joaktive ne nje periudhe te caktuar.

Primary progressive MS – PPMS

Ne PPMS ka perkeqesim gradual te funksionit neurologjik qe nga fillimi, pa modelin tipik fillestar te relapses dhe remissions.

Cfare jane clinically isolated syndrome dhe radiologically isolated syndrome?

Clinically isolated syndrome – CIS

CIS eshte episodi i pare klinik neurologjik qe duket se vjen nga nje proces demielinizues ne sistemin nervor qendror.

Shembuj mund te jene:

• neuriti optik;
• myelitis;
• nje brainstem syndrome.

Nje person me CIS mund te plotesoje kriteret moderne per MS qe ne episodin e pare, ose mund te mbetet CIS nese kriteret nuk plotesohen.

Radiologically isolated syndrome – RIS

RIS pershkruan ndryshime ne MRI shume karakteristike per demielinizim tek nje person pa episode neurologjike tipike te meparshme.

Kriteret McDonald 2024 lejojne qe disa persona me RIS dhe evidence shtese specifike te plotesojne kriteret per diagnoze te MS.

Cfare e shkakton sklerozen multiple?

Nuk ekziston nje shkak i vetem i MS. Semundja besohet se zhvillohet nga nderveprimi midis predispozicionit gjenetik, sistemit imunitar dhe faktoreve mjedisore.

Nje nga lidhjet me te forta te identifikuara eshte Epstein-Barr virus, EBV.

Shumica e njerezve ne bote infektohen me EBV, por vetem nje pjese shume e vogel zhvillon MS. Prandaj EBV duket se eshte nje faktor shume i rendesishem ne biologjine e MS, por nuk eshte i mjaftueshem i vetem per ta shkaktuar semundjen.

Cilet faktore lidhen me risk me te larte per MS?

Faktoret qe jane lidhur me risk me te larte perfshijne:

• infeksionin e kaluar me EBV;
• mononukleozen infektive;
• duhanpirjen;
• nivele te uleta te vitamines D ose ekspozim te ulet ndaj rrezeve UV ne disa popullata;
• obezitetin ne femijeri ose adoleshence;
• predispozicionin gjenetik;
• seksin femeror per format relapsing te semundjes;
• faktore te tjere biologjike dhe mjedisore.

MS nuk konsiderohet nje semundje qe trashegohet ne menyre te thjeshte nga prindi tek femija.

Cilat jane simptomat e sklerozes multiple?

Simptomat varen nga zona e sistemit nervor qendror qe preket dhe mund te ndryshojne shume nga nje person tek tjetri.

Mund te perfshijne:

• humbje ose turbullim shikimi;
• dhimbje gjate levizjes se syrit;
• diplopia, ose shikim dyfish;
• mpirje;
• shpime gjilperash;
• dobesi te nje ose me shume gjymtyreve;
• spasticitet;
• spazma muskulore;
• probleme me ekuilibrin;
• ataxia;
• vertigo ne disa paciente;
• lodhje te konsiderueshme;
• probleme urinare;
• constipation;
• probleme seksuale;
• dhimbje neuropatike;
• ndryshime te kujteses, vemendjes ose shpejtesise se perpunimit te informacionit;
• depression ose ndryshime te humorit.

Disa persona mund te ndjejne nje ndjesi si rryme elektrike qe zbret ne shtylle ose gjymtyre kur perkul qafen. Kjo quhet Lhermitte sign dhe mund te ndodhe ne MS, por nuk eshte specifike vetem per MS.

Cfare eshte neuriti optik?

Optic neuritis eshte inflamacion i nervit optik dhe mund te jete prezantimi i pare i MS.

Simptomat tipike mund te perfshijne:

• ulje te shikimit ne nje sy;
• dhimbje qe shtohet me levizjen e syrit;
• ngjyra qe duken me pak te forta;
• humbje te pjesshme te fushes vizive.

Jo cdo neurit optik shkaktohet nga MS. Neuromyelitis optica spectrum disorder, MOG-associated disease dhe shkaqe te tjera gjithashtu duhet te konsiderohen sipas tablose klinike.

Cfare eshte nje relapse i MS?

Nje relapse eshte shfaqja e simptomave te reja neurologjike ose perkeqesimi i simptomave ekzistuese qe zgjat me shume se 24 ore dhe nuk shpjegohet nga infeksioni, temperatura ose nje shkak tjeter.

Zakonisht duhet te kete pasur nje periudhe stabiliteti prej te pakten rreth nje muaji nga episodi i meparshem.

Shembuj te relapse mund te perfshijne:

• neurit optik te ri;
• mpirje te re persistente;
• dobesi te re;
• diplopia te re;
• probleme te reja me ekuilibrin;
• myelitis me ndryshime motorike, sensore ose urinare.

Cfare eshte pseudo-relapse?

Pseudo-relapse eshte rikthim i perkohshem i simptomave te vjetra pa inflamacion te ri te MS.

Mund te nxitet nga:

• temperature;
• infeksion urinar;
• infeksion respirator;
• nxehtesi;
• lodhje e madhe.

Perkeqesimi nga nxehtesia njihet shpesh si Uhthoff phenomenon.

Si diagnostikohet skleroza multiple?

Nuk ekziston nje analize e vetme qe diagnostikon MS ne cdo pacient.

Neurologu kombinon:

• historine e simptomave neurologjike;
• ekzaminimin neurologjik;
• MRI te trurit;
• MRI te palces kurrizore kur indikohet;
• CSF nga punksioni lumbal ne raste te zgjedhura;
• teste te nervit optik ne raste te zgjedhura;
• analiza per te perjashtuar diagnoza alternative.

Diagnoza duhet te behet nga nje mjek me eksperience ne neurologji dhe neuroimmunology sepse migraine, semundja e eneve te vogla te trurit dhe semundje inflamatore te tjera mund te krijojne lezione qe ngaterrohen me MS.

Cfare ndryshoi me kriteret McDonald 2024?

Kriteret McDonald 2024 synojne diagnoze me te hershme duke ruajtur specifiken dhe duke perfshire biomarkera me te rinj.

Ndryshimet kryesore perfshijne:

• nervin optik si rajonin e peste anatomik te sistemit nervor qendror per dissemination in space;
• kappa free light chains ne CSF si alternative ndaj oligoclonal bands ne situata diagnostike te percaktuara;
• central vein sign ne MRI si evidence mbeshtetese ne raste te zgjedhura;
• paramagnetic rim lesions si marker MRI me specifik per MS ne raste te caktuara;
• mundesine qe disa persona me RIS te plotesojne kriteret e MS;
• udhezime te vecanta per femijet, personat mbi 50 vjec dhe ata me vascular risk factors ose kushte qe mund te imitojne MS.

Cfare kerkon MRI tek skleroza multiple?

MRI eshte testi imazherik qendror ne diagnozen dhe monitorimin e MS.

Lezionet tipike mund te gjenden ne zona si:

• periventricular;
• cortical ose juxtacortical;
• infratentorial;
• palca kurrizore;
• nervi optik ne kuadrin e kritereve moderne.

MRI me gadolinium mund te ndihmoje ne identifikimin e lezioneve aktive ne situata te caktuara.

Por njolla te bardha ne MRI nuk do te thone automatikisht MS.

Migrena, mosha, hipertensioni, diabeti dhe semundje te tjera mund te shkaktojne ndryshime te white matter.

Cfare tregon punksioni lumbal?

Analiza e likidit cerebrospinal mund te kerkoje evidence te prodhimit intrathecal te imunoglobulinave qe mbeshtet diagnozen e MS.

Dy biomarkera te rendesishem jane:

• CSF-specific oligoclonal bands;
• kappa free light chains sipas kritereve dhe laboratorit perkates.

Rezultati pozitiv nuk duhet interpretuar i vetem, sepse biomarkera inflamatore mund te shfaqen edhe ne semundje te tjera neurologjike.

Cfare testesh te tjera mund te perdoren?

Optical coherence tomography – OCT

OCT mat shtresat e retines dhe nervit optik dhe mund te jape evidence te demtimit te rruges vizive.

Visual evoked potentials – VEP

VEP matin shpejtesine e transmetimit te sinjalit viziv nga syri drejt trurit dhe mund te tregojne demtim te nervit optik.

Analizat e gjakut

Analizat nuk diagnostikojne zakonisht MS direkt, por mund te ndihmojne ne perjashtimin e diagnozave alternative ose ne pergatitjen per trajtim.

Cilat semundje mund te ngaterrohen me MS?

Perjashtimi i semundjeve qe imitojne MS eshte pjese thelbesore e diagnozes.

Ne varesi te simptomave mund te konsiderohen:

• neuromyelitis optica spectrum disorder, NMOSD;
• MOG antibody-associated disease, MOGAD;
• migraine me ndryshime white matter;
• semundja cerebrovaskulare e eneve te vogla;
• mungesa e vitamines B12;
• infeksione te caktuara;
• semundje sistemike autoimmune;
• sarcoidosis;
• semundje metabolike, gjenetike ose strukturore te zgjedhura.

Si trajtohet skleroza multiple?

Trajtimi modern i MS ka tre objektiva: te modifikoje aktivitetin e semundjes, te trajtoje relapset akute dhe te menaxhoje simptomat dhe funksionin afatgjate.

Prandaj trajtimi nuk eshte vetem simptomatik.

Plani mund te perfshije:

1. disease-modifying therapy;
2. trajtim te relapse;
3. rehabilitim;
4. trajtim te simptomave;
5. monitorim klinik dhe MRI;
6. menaxhim te faktoreve te riskut dhe semundjeve shoqeruese.

Cfare jane disease-modifying therapies?

Disease-modifying therapies, DMT, ndikojne ne procesin inflamator te MS dhe synojne te ulin relapset, lezionet e reja ne MRI dhe grumbullimin e disability.

Ekzistojne terapi:

• orale;
• me injeksion;
• me infuzion.

Shembuj te klasave ose barnave qe perdoren ne forma te ndryshme te MS perfshijne:

• interferon beta;
• glatiramer acetate;
• fumarates;
• teriflunomide;
• S1P receptor modulators;
• cladribine;
• natalizumab;
• anti-CD20 therapies si ocrelizumab, ofatumumab dhe ublituximab;
• alemtuzumab ne paciente te zgjedhur.

Jo cdo bar eshte i pershtatshem per cdo forme te MS dhe jo te gjitha terapite kane te njejtat autorizime ne cdo vend.

Si zgjidhet DMT?

Neurologu merr parasysh:

• tipin dhe aktivitetin e MS;
• numrin dhe rendesine e relapseve;
• aktivitetin ne MRI;
• moshen;
• semundjet shoqeruese;
• riskun e infeksioneve;
• planet per shtatzani;
• efektet anesore dhe monitorimin;
• preferencat e pacientit;
• disponueshmerine e trajtimit.

Po primary progressive MS?

Opsionet jane me te kufizuara se per relapsing MS. Ocrelizumab eshte nje terapi e perdorur per disa paciente me early primary progressive MS me karakteristika te aktivitetit inflamator, sipas kritereve dhe autorizimit lokal.

Po secondary progressive MS?

Kur SPMS ka evidence te aktivitetit inflamator, disa disease-modifying therapies mund te perdoren. Siponimod eshte nje shembull i nje terapie te aprovuar per active SPMS ne juridiksione te caktuara.

Si trajtohet nje relapse akut?

Jo cdo relapse ka nevoje per steroids. Trajtimi merret ne konsiderate sidomos kur simptomat ndikojne funksionin dhe aktivitetet e perditshme.

High-dose corticosteroids, zakonisht methylprednisolone, mund te shkurtojne kohen e rikuperimit nga relapse.

Steroidet nuk konsiderohen disease-modifying therapy dhe nuk duhet te perdoren per cdo perkeqesim te simptomave.

Para trajtimit duhet te kontrollohet sidomos per:

• urinary tract infection;
• respiratory infection;
• temperature;
• pseudo-relapse;
• shkaqe te tjera te simptomave.

Ne relapse te renda qe nuk pergjigjen ndaj corticosteroids, plasma exchange mund te konsiderohet nga specialisti ne situata te zgjedhura.

Si trajtohen simptomat e MS?

Edhe kur DMT kontrollon aktivitetin inflamator, simptomat individuale mund te kerkojne trajtim te vecante.

Probleme qe mund te trajtohen perfshijne:

• spasticitetin;
• dhimbjen neuropatike;
• fatigue;
• problemet urinare;
• constipation;
• problemet seksuale;
• depression dhe anxiety;
• problemet e gjumit;
• problemet e ecjes;
• problemet njohese.

Trajtimi mund te perfshije barna, fizioterapi, terapi okupacionale, neuropsychology, bladder management dhe nderhyrje te tjera sipas simptomave.

A duhet aktivitet fizik kur ke MS?

Po. Aktiviteti fizik dhe ushtrimet rekomandohen dhe nuk konsiderohen te demshem per MS.

Programi mund te pershtatet per:

• forcen;
• ekuilibrin;
• ecjen;
• flexibility;
• kapacitetin aerobik;
• fatigue;
• funksionin e perditshem.

Disa persona jane te ndjeshem ndaj nxehtesise dhe mund te kene perkeqesim te perkohshem te simptomave gjate ushtrimit. Kjo nuk do te thote domosdoshmerisht relapse i ri.

Duhani

Personat me MS duhet te inkurajohen te mos pine duhan.

Duhanpirja lidhet me risk me te larte te progresionit te disability dhe rezultate me te pafavorshme te semundjes.

Cfare roli ka vitamina D?

Nivelet e uleta te vitamines D lidhen epidemiologjikisht me riskun e MS, por vitamina D nuk duhet perdorur si zevendesim per DMT ose si trajtim i vetem i MS.

Nese dyshohet mungese, 25-hydroxyvitamin D mund te matet dhe mungesa trajtohet sipas nevojave individuale dhe shendetit te kockave.

Per interpretimin e analizes mund te lexoni Analiza e vitamines D: vlerat dhe interpretimi.

A mund te kete shtatzani nje grua me MS?

Po. Shume gra me MS mund te kene shtatzani te suksesshme, por planifikimi duhet te filloje para konceptimit sepse disa DMT duhet te ndryshohen, shtyhen ose nderpriten ne menyre te kontrolluar.

Diskutimi me neurologun duhet te perfshije:

• aktivitetin e semundjes;
• DMT aktuale;
• kohes e nderprerjes ose dozimit te fundit kur nevojitet;
• riskun e relapse pas lindjes;
• ushqyerjen me gji;
• planin per rifillimin e trajtimit.

Si monitorohet MS pas diagnozes?

Monitorimi duhet te vleresoje si aktivitetin inflamator ashtu edhe funksionin dhe efektet anesore te trajtimit.

Mund te perfshije:

• vizita periodike neurologjike;
• vleresim te relapseve;
• vleresim te disability dhe ecjes;
• MRI periodike;
• analiza laboratorike sipas DMT;
• monitorim per infeksione dhe komplikacione te trajtimit;
• vleresim te fatigue, cognition, humorit dhe simptomave urinare;
• rehabilitim sipas nevojes.

Frekuenca e MRI-se dhe analizave nuk eshte e njejte per te gjithe dhe varet nga semundja dhe terapia.

Kur duhet kontaktuar neurologu shpejt?

Kontaktoni ekipin neurologjik kur:

• shfaqen simptoma te reja neurologjike qe zgjasin mbi 24 ore;
• simptomat ekzistuese perkeqesohen pa temperature ose infeksion te qarte;
• keni episode te reja te shikimit;
• keni veshtiresi te re me ecjen ose ekuilibrin;
• keni probleme te reja urinare ose bowel dysfunction;
• keni efekte anesore nga DMT;
• keni infeksion gjate nje terapie immunosuppressive;
• po planifikoni shtatzani;
• po mendoni te ndaloni ose ndryshoni DMT.