Çfarë është Salmonela dhe a është e njëjta gjë me tifon?

Salmonella është një gjini bakteresh që mund të shkaktojnë infeksione te njerëzit dhe kafshët. Më shpesh, kur flasim për “salmonelë” në ushqim, kemi parasysh salmonelozën jotifoide, e cila prek kryesisht zorrët dhe mund të shkaktojë diarre. Lloje të njohura janë Salmonella Enteritidis dhe Salmonella Typhimurium.

Ethet tifoide dhe paratifoide janë sëmundje të ndryshme të shkaktuara nga lloje të tjera të bakterit, përkatësisht Salmonella Typhi dhe Salmonella Paratyphi. Këto janë infeksione sistemike që kërkojnë qasje të veçantë diagnostike dhe trajtim mjekësor. Prandaj nuk është e saktë të përdoret termi “tifo” për çdo infeksion me Salmonelë.

Salmoneloza jotifoide zakonisht kufizohet në aparatin tretës, por herë pas here bakteri mund të depërtojë në qarkullimin e gjakut ose organe të tjera. Kjo është më e mundshme te persona me rrezik të shtuar për sëmundje invazive.

Si merret Salmonela dhe cilat ushqime janë më të rrezikshme?

Infeksioni ndodh kur bakteret gëlltiten, zakonisht përmes ushqimeve ose ujit të kontaminuar. Ndonjëherë mjafton prekja e një sipërfaqeje të ndotur dhe më pas prekja e gojës me duar të palara.

• Vezët dhe produktet me vezë të pagatuara: veçanërisht kur përdoren në kremra, salca ose ëmbëlsira pa trajtim të sigurt termik.
• Mishi dhe shpendët e pagatuar mjaftueshëm: sidomos pula, por edhe mishrat e tjerë mund të kontaminohen.
• Qumështi i papasterizuar dhe disa produkte të tij.
• Frutat, perimet dhe ushqimet e gatshme: kur kontaminohen nga ujë, sipërfaqe ose pajisje të papastra.
• Kontaminimi i kryqëzuar: një thikë ose dërrasë që ka prekur mish të papërpunuar përdoret më pas për sallatën pa u larë.
• Kontakti me kafshë: zogjtë, pulat e oborrit, breshkat dhe zvarranikë të tjerë mund ta mbartin Salmonelën edhe kur duken të shëndetshëm.

Salmonela mund të transmetohet edhe nga njeriu te njeriu përmes rrugës fekalo-orale. Prandaj është e rëndësishme larja e duarve pas tualetit, ndërrimit të pelenave dhe përpara gatimit.

Kush është më i rrezikuar nga komplikacionet?

Çdokush mund të marrë Salmonelë, por disa persona kanë rrezik më të madh për dehidratim, infeksion të rëndë ose përhapje të bakterit përtej zorrëve:

• Foshnjat dhe fëmijët e vegjël, veçanërisht kur humbasin shumë lëngje.
• Të moshuarit, sidomos kur kanë sëmundje të tjera ose marrin barna të shumta.
• Personat me imunitet të dobësuar nga sëmundjet ose trajtimet mjekësore.
• Personat me aterosklerozë, sëmundje të zemrës ose probleme të rëndësishme të kyçeve, te të cilët mjeku mund të vlerësojë më me kujdes rrezikun e infeksionit invaziv.

Gjatë shtatzënisë, diarreja e rëndë dhe dehidratimi kërkojnë vlerësim të shpejtë. Nëse jeni shtatzënë, keni temperaturë dhe simptoma të forta pas një ushqimi të dyshimtë, kontaktoni mjekun.

Cilat janë simptomat e Salmonelës dhe sa zgjasin?

Shenjat më të zakonshme janë diarreja, ngërçet e barkut dhe temperatura. Mund të ketë edhe të përziera, të vjella, dhimbje koke, ulje oreksi ose lodhje. Diarreja shpesh është e ujshme, por ndonjëherë mund të përmbajë gjak ose mukus.

Simptomat zakonisht fillojnë 6 orë deri në 6 ditë pas infektimit, jo domosdoshmërisht brenda ditës së parë. Shpesh zgjasin 4–7 ditë; te disa njerëz ndryshimet e jashtëqitjes mund të vazhdojnë edhe pasi infeksioni akut është përmirësuar.

Nëse disa persona sëmuren pasi kanë konsumuar të njëjtin ushqim, kjo mund ta ndihmojë hetimin epidemiologjik, por vetëm simptomat nuk mund të identifikojnë me siguri bakterin përgjegjës.

Si të shmangni dehidratimin gjatë diarresë?

Humbja e lëngjeve është rreziku më i shpeshtë praktik. Nëse keni diarre ose të vjella, zëvendësoni lëngjet dhe kripërat e humbura. Në raste me diarre të shpeshtë, solucioni i rehidrimit oral (ORS) nga farmacia është më i përshtatshëm se pijet shumë të ëmbla.

• Përgatiteni ORS vetëm me sasinë e ujit të shënuar në paketim. Mos i shtoni sheqer ose kripë sipas dëshirës.
• Pijeni me gllënjka të vogla dhe të shpeshta. Nëse keni të vjella, bëni një pauzë të shkurtër dhe provoni përsëri ngadalë.
• Vazhdoni ushqyerjen sipas tolerancës. Foshnjat zakonisht duhet të vazhdojnë gjidhënien; pediatri mund të udhëzojë për lëngjet shtesë sipas moshës.
• Shmangni pijet shumë të sheqerosura si zëvendësim për ORS, sepse mund të përkeqësojnë diarrenë.

Si të dalloni kur hidrimi nuk po mjafton?

Si diagnostikohet Salmonela dhe kur nevojiten analiza?

Mjeku pyet për simptomat, kontaktet me persona të sëmurë, ushqimet e konsumuara, udhëtimet dhe kontaktin me kafshë. Në raste të lehta nuk kërkohet gjithmonë analizë për çdo pacient, por diagnostikimi laboratorik ka rëndësi kur sëmundja është e rëndë ose pritet trajtim me antibiotikë.

• Koprokultura: identifikon bakterin në jashtëqitje dhe mundëson analiza të mëtejshme.
• Testet molekulare (PCR/panel gastrointestinal): mund ta zbulojnë më shpejt bakterin, por pas një rezultati pozitiv mund të nevojitet kulturë për antibiogramë.
• Antibiograma: tregon ndaj cilëve antibiotikë bakteri mund të jetë i ndjeshëm, në rastet kur trajtimi është i nevojshëm.
• Hemokultura: kërkohet kur dyshohet infeksion i përhapur në gjak ose sëmundje invazive.
• Elektrolitet dhe funksioni i veshkave: mund të kontrollohen në dehidratim të rëndë, veçanërisht kur ka të vjella të vazhdueshme.

Testet e antitrupave nuk rekomandohen për diagnostikimin rutinë të salmonelozës jotifoide. Nëse keni diarre me gjak ose simptoma jo tipike, mjeku mund të kërkojë testim edhe për mikrobe të tjera, si Shigella dhe E. coli që prodhon toksinën Shiga.

Si trajtohet Salmonela dhe kur nevojiten antibiotikë?

Për shumicën e personave të shëndetshëm me salmonelozë jotifoide, rehidrimi, ushqyerja sipas tolerancës dhe monitorimi i simptomave janë të mjaftueshme. Antibiotikët nuk e shkurtojnë zakonisht kohëzgjatjen e diarresë apo temperaturës te rastet pa komplikacione dhe mund të kenë efekte anësore, të ndikojnë te flora bakteriale ose të zgjasin bartjen asimptomatike të bakterit.

Kur mund të përshkruajë mjeku antibiotikë?

Kur ka sëmundje të rëndë, infeksion në gjak, infeksion jashtë zorrëve ose rrezik të shtuar për sëmundje invazive. Grupi i rrezikut përfshin foshnjat dhe disa persona me imunitet të dobësuar apo sëmundje të rëndësishme shoqëruese. Mjeku merr parasysh antibiogramën dhe të dhënat lokale të rezistencës.

Në raste të zgjedhura mund të përdoren antibiotikë të përshtatshëm si azitromicina, ceftriaksoni ose ciprofloksacina, sipas ndjeshmërisë bakteriale, moshës dhe gjendjes klinike. Kjo listë nuk është recetë për vetëtrajtim dhe jo çdo rast i Salmonelës duhet trajtuar me to.

A mund të përdorni barna që ndalojnë diarrenë?

Mos merrni loperamid ose barna të ngjashme pa këshillën e mjekut, sidomos nëse keni temperaturë, diarre me gjak ose diarre të vazhdueshme. Te fëmijët mos përdorni barna kundër diarresë pa këshillën e pediatrit.

Cilat komplikacione janë të mundshme?

Komplikacionet mund të përfshijnë dehidratim të rëndë, kalimin e bakterit në gjak (bakteremi), infeksion në organe të tjera ose, pas shërimit, artrit reaktiv me dhimbje dhe ënjtje kyçesh. Këto nuk shfaqen te shumica e pacientëve, por janë arsye për ndjekje të kujdesshme kur simptomat janë të rënda.

Për shqetësime të kyçeve pas diarresë, lexoni edhe artikullin për artritin reaktiv.

Si të parandaloni Salmonelën gjatë gatimit dhe ruajtjes së ushqimit?

Siguria ushqimore mbështetet në katër rregulla praktike: pastroni, ndani, gatuani dhe ftohni. Mos përdorni të njëjtën dërrasë për pulën e papërpunuar dhe sallatën pa e larë. Mos e lani pulën e pagatuar nën rubinet, sepse pikat e ujit mund të shpërndajnë mikrobet në kuzhinë.

Temperaturat e sigurta të ushqimeve

Matini temperaturat e gatimit me termometër ushqimor. Për mishrat e papërpunuar mund të zbatohen temperatura të tjera sipas llojit dhe prerjes; ndiqni udhëzimet specifike të sigurisë ushqimore.

1. Futini ushqimet që prishen në frigorifer brenda 2 orësh pas përgatitjes ose shërbimit; në mjedise shumë të nxehta, rreth 32°C ose më shumë, brenda 1 ore.
2. Shmangni qumështin e papasterizuar dhe përdorni vezë të pasterizuara për receta që mbeten të pagatuara.
3. Lani duart me sapun pas prekjes së mishit të papërpunuar, pas tualetit dhe pas kontaktit me kafshë.
4. Mbajini zvarranikët dhe shpendët larg kuzhinës dhe vendeve ku përgatitet ushqimi.
5. Nëse keni diarre, mos përgatisni ushqim për të tjerët dhe ndiqni rregullat e institucionit për kthimin në punë, shkollë ose çerdhe.

Artikuj të lidhur

• Diarreja: shkaqet, analizat dhe trajtimi
• Shigella: si dallohet nga infeksione të tjera me diarre
• Artriti reaktiv: një komplikacion i mundshëm pas infeksioneve të zorrëve

Referenca mjekësore dhe të sigurisë ushqimore

1. CDC – Clinical Overview of Salmonellosis: analizat dhe trajtimi.
2. CDC – Symptoms of Salmonella Infection: simptomat dhe shenjat e dehidratimit.
3. CDC – Treatment of Salmonella Infection: lëngjet, antibiotikët dhe kujdesi.
4. CDC – Preventing Salmonella Infection: higjiena dhe mbrojtja e familjes.
5. USDA FSIS – Safe Minimum Internal Temperature Chart.
6. USDA FSIS – Keep Food Safe: pastrimi, ndarja, gatimi dhe ftohja.

Udhëzimet janë informative. Rreziku, analizat dhe trajtimi përcaktohen nga gjendja konkrete e pacientit.